ఉలికిపడకు కుకు కుకు ...

నన్నయ భట్టుకు నవలలు నచ్చే వేళ
కౌగిలి పర్వం కొత్తగ రాస్తావా...
చక్కిలిగింతలు తిక్కన కొచ్చిన వేళ
నర్తనశాలకు నాతో వస్తావా...

మూడున్నర దశాబ్దాల నాటి ముచ్చట ఇది. 'సుందరకాండ' (1992) సినిమా విడుదలై విజయవంతంగా ప్రదర్శింప బడుతున్న కాలంలో, 'ఆంధ్రప్రభ' దినపత్రిక ఆదివారం అనుబంధంలో ఒక వ్యాసం ప్రచురితమయ్యింది. వ్యాసకర్త (బహుశా ఫిలిం జర్నలిస్టు) సినీ గీత రచయిత వేటూరిని దుమ్మెత్తి పోశారు. 'ఉలికిపడకు..' పాటలో 'నన్నయ భట్టుకు నవలలు నచ్చే వేళ' అనడం వ్యాసకర్తకి అభ్యంతరం. 

"తెలుగునాట సాహిత్యం మొదలయ్యిందే నన్నయ ఆరంభించిన మహా భారత ఆంధ్రీకరణతో.. అప్పటికి నవలలు ఎక్కడ ఉన్నాయి? అవి నన్నయకు నచ్చుతాయని ఈ గీతరచయిత ఎలా అనుకుంటారు?" అనే ధోరణిలో సాగిందా విమర్శ వ్యాసం. తర్వాతి వారాల్లో ఖండన వ్యాసం చూసిన జ్ఞాపకం లేదు. 'నవల' అనే మాటకి 'స్త్రీ' అనే అర్ధం కూడా ఉన్నది కదా అన్నదే నాటికీ, నేటికీ నా సందేహం. 

నన్నయ పేరు తలచుకోగానే గుర్తొచ్చేవి ఆంధ్ర మహాభారతంలో 'ఆది పర్వం' 'సభా పర్వం'. శృంగార ప్రధాన గీతంలో 'కౌగిలి పర్వం' అనే ప్రయోగాన్ని చక్కగా అమిరింది. నన్నయతో ఆగకుండా, ఆ వెంటనే తిక్కననీ, నర్తనశాలనీ కూడా డ్యూయెట్ లోకి తీసుకురావడం వేటూరి సంతకం. 

సాధారణంగా ఒక సినిమాలో ఓ పాట విస్తృతంగా జనాల్లోకి వెళ్ళినప్పుడు మిగిలినవి కాస్త వెనుకబడడం సహజమే. అలా, 'సుందరకాండ' సినిమాకి సంబంధించి సినిమా పేరు చెప్పగానే గుర్తొచ్చే పాట 'ఆకాశాన సూర్యుడుండడు..' సినీ పరిభాషలో క్లాసు, మాసు అన్న తేడా లేకుండా అందరినీ అలరించిన పాట ఇది. ఈ సినిమాలో పాటల సాహిత్యాన్ని గురించి జరిగిన కొద్దిపాటి చర్చలనీ ఈ పాటే ఆక్రమించింది, సహజంగానే. వేదాంత సారాన్ని ఒడిసిపట్టి ఈ పాటని రాసిన వేటూరే, అదే సినిమాకోసం పూర్తి శృంగారభరిత గీతాన్ని రాయడం అప్పటికే అటు సినిమా వాళ్ళకీ ఇటు ప్రేక్షకులకి కూడా అలవాటైపోయిన పరిణామం. 

ఉలికిపడకు కుకు కుకు
పెదవి కలిపేందుకు కు కుకు
కలలు కనకు కుకు కుకు
కథలు నడిపేందుకు కు కుకు
చిలక పలికిన వయసుకు
వయసు తొడిగిన సొగసుకు
షరాలు పెంచకు... కు కుకు కుకు

పల్లవిలో 'షరా' మాట అప్పటికి బహుళంగానే వాడుకలో ఉంది. ముఖ్యంగా ఉత్తరాలలోనూ కోర్టు కాగితాల్లోనూ ఎక్కువగా కనిపించేది. 'షరతు' అని ఒకానొక అర్ధం. 

మొగ్గ విచ్చే వేళ నా మోజులన్నీ
పోటు తుమ్మెదల్లే తేనె విందుకొస్తావా
సిగ్గులొచ్చే వేళ నే దగ్గరైతే పాలబుగ్గలోనే ఎర్రపొంగులిస్తావా
మత్తుగ మల్లెలు అత్తరు చిందేవేళ
చంపకమాలలు సొంపులకిస్తావా
పైటల చాటుల పద్యము రాసేవేళ
ఉత్పలమాలలకూపిరి పోస్తావా
నీవడిగే దోపిడిలో... నీ ఒడిలో ఒత్తిడిలో
వసంతవేళకు... కు కుకు కుకు

'పోటు తుమ్మెద' అంటే మగ తుమ్మెద. 'మొగ్గ విచ్ఛే వేళ' లో శ్లేష ఊహకి అందేదే.  శ్రీనాధుడు తదితర కవులందరూ శృంగార రస ప్రధాన వర్ణనలకోసం ఎంచుకున్న వృత్తాలు ఉత్పలమాల, చంపకమాల. 

ఆడదయ్యే వేళ నీ అందమంతా
ఎండ కన్ను దాటి గుండెలోకి వస్తావా
పాయసాలు పొంగే నీ పక్కకొస్తే
ముద్దు బారసాల ముందుగానే చేస్తావా
నన్నయభట్టుకు నవలలు నచ్చేవేళ
కౌగిలి పర్వం కొత్తగ రాస్తావా
చక్కిలిగింతలు తిక్కనకొచ్చినవేళ
నర్తనశాలకు నాతో వస్తావా
నా ఎదలో పూ పొదలో... నా కథలో నీ జతలో
సందేహమెందుకు కుకు కుకు

పూర్తి పామరులకీ, పూర్తి పండితులకీ సమంగా నచ్చేసే ఈ పాట, శ్లేష-శృంగార రసాల మేళవింపు. కీరవాణి ట్యూనుకీ, బాలు-చిత్రల గానానికీ వంకపెట్టలేం. వెంకటేష్-అపర్ణ, బృందంతో కలిసి నర్తించారు. దర్శకత్వం కె. రాఘవేంద్ర రావు, బీఏ, కాబట్టి చిత్రీకరణలో మరికొంచం ఆశించిన వాళ్ళకి మాత్రం కొద్దిపాటి నిరాశ తప్పదు. ఈపాట చిత్రీకరణకు అవుట్ డోర్ ని ఎందుకు ఎంచుకున్నారన్నది ఎప్పుడూ ఆశ్చర్యమే. 

ఎదలో గానం.. పెదవే మౌనం...

"శిల కూడా చిగురించే విధి రామాయణం
విధికైనా విధి మార్చే కథ ప్రేమాయణం ..."

మంచి సాహిత్యం, దానికి సరిపడే సంగీతం, తగిన సన్నివేశం.. ఇవన్నీ కుదిరినప్పటికీ కొన్ని పాటల విషయంలో కొన్ని కొన్ని అసంతృప్తులు అలా మిగిలిపోతూ ఉంటాయి. శేఖర్ కమ్ముల 'ఆనంద్' (2004) సినిమా కోసం వేటూరి రాసిన 'ఎదలో గానం..' పాట ఆ కొన్నింటిలో ఒకటి. ప్లే లిస్టులో పెర్మనెంటు మెంబరుగా ఉండిపోవాల్సిన ఈ పాట కేవలం గాయకుడి ఉచ్ఛారణ కారణంగా అతిథిలా అప్పుడప్పుడూ వచ్చి పోతూ ఉంటుంది. చాన్నాళ్ల తర్వాత ఈ మధ్యనే మళ్ళీ వచ్చింది. 

ఈ పాట నాయికా నాయకుల యుగళగీతం కాదు, కథలో కీలక సన్నివేశాలు జరుగుతుంటే నేపథ్యంలో వినిపించే పాట. సినిమాలో ఉన్న ముఖ్య పాత్రలన్నీ ఈ పాటలో కనిపిస్తాయి. కె ఎం రాధాకృష్ణన్ ఫ్యూషన్ సంగీతంతో బాణీ కట్టారు. 

"ఎదలో గానం పెదవే మౌనం
సెలవన్నాయి కలలు సెలయేరైన కనులలో
మెరిసెనిలా శ్రీ రంగ కావేరి సారంగ వర్ణాలలో అలజడిలో"

శ్రీరంగ కావేరి ఒక్కో ఋతువులోనూ ఒక్కో అందంతో మెరుస్తుంది. 'సారంగ' అంటే 'చిత్ర వర్ణము కలది' అంటున్నారు వావిళ్ళ వారు. కనులు సెలయేరులైనప్పుడు కలలు 'సెలవు' తప్ప ఇంకేం అనగలవు? పాటని అద్భుతంగా ఎత్తుకున్నప్పటికీ,  హరిహరన్ "ష్రిరంగ కావేరి.." అంటుంటే పంటికింద మొదటి రాయి 'ఫట్' మంటుంది. 

"కట్టు కథలా ఈ మమతే కలవరింత
కాలమొకటే కలలకైనా పులకరింత
శిల కూడా చిగురించే విధి రామాయణం
విధికైనా విధి మార్చే కథ ప్రేమాయణం
మరవకుమా వేసంగి ఎండల్లొ పూసేటి మల్లెల్లొ మనసు కథ" 

పల్లవిలో 'సెలవన్నాయి కలలు' అనేశారు కదా. ఇప్పుడేమో 'కాలమొకటే కలలకైనా పులకరింత' అంటున్నారు. ఒకే కల మళ్ళీ మళ్ళీ రావచ్చు.. లేదూ, ఎప్పటి కలలనో తల్చుకుని ఇప్పుడు పులకరించనూ వచ్చు. "శిల కూడా చిగురించే విధి రామాయణం.. విధికైనా విధి మార్చే కథ ప్రేమాయణం" వేటూరి మాత్రమే రాయగలిగే లైన్లైవి. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే ఆయన సంతకం. ఎండల్లో మల్లెలు పూస్తాయి, క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో అద్భుతాలు జరుగుతాయి.. 

పంటి దగ్గరికి వస్తే 'కట్టుకద' 'విది' 'ఖద'  వరుసగా రాళ్లే రాళ్లు. ఒక్క చరణంలో ఇన్ని తప్పులు ఎలా పాడించ గలిగారా అని ఆశ్చర్యం వేస్తూ ఉంటుంది, విన్నప్పుడల్లా. హరిహరన్ కి తెలుగు రాదు సరే, మిగిలిన బృందంలో ఎవరికీ తెలుగు తెలియదా? హరిహరన్ కి సరితూగే తెలుగు గాయకుడు దొరకలేదని సరిపెట్టుకున్నా, కనీసం ఈ ఒక్క చరణం మళ్ళీ రికార్డు చేసి ఉండకూడదా అనేది సరిపెట్టుకోలేని సంగతి నాకు. 

"శ్రీ గౌరీ చిగురించే సిగ్గులెన్నొ
పూచే సొగసులో ఎగసిన ఊసులో
ఊగే మనసులో అవి మూగవై
తడి తడి వయ్యారాలెన్నొ
ప్రియ ప్రియ అన్న వేళలోన.. శ్రీ గౌరీ..."

సినిమా చూడకపోయినా, సందర్భం తెలియకపోయినా కూడా ఈ చరణం వినగానే ఓ కొత్త పెళ్లికూతురు కళ్ళముందు మెదులుతుంది. చిత్రీకరణ పరంగా కూడా ఈ చరణం కొంచం ప్రత్యేకంగానే ఉంటుంది. నేనైతే ఈ చరణం కోసం ఎదురు చూస్తాను, పాట వింటున్నప్పుడు, చూస్తున్నప్పుడూ కూడా. పరభాషా గాయనే అయినా చిత్ర ఉచ్ఛారణకి వంక పెట్టడానికి ఉండదు సాధారణంగా. 'శ్రీ గౌరీ' ఒక్కటీ మాత్రం 'ష్రి గౌరీ' లా వినిపిస్తూ ఉంటుంది నాకు. పల్లవి, తొలి చరణం ప్రభావమేమో మరి. 

చుక్కల్లో తళుకులా...

మహాశయా నా మన్మథా.. మందార సందెల్లో రారా...  
సఖీ ప్రియా సాగే లయా.. నా ప్రేమ తొందర...

"నాగార్జునకి, రమ్యకృష్ణకీ ఓ డ్యూయెట్ కావాలి..." వేటూరికి రాఘవేంద్రరావు ఇంతకన్నా ఇన్ పుట్స్ ఇచ్చి ఉంటారని అనుకోను, 'ఘరానా బుల్లోడు' (1995) లో 'మబ్బుల్లో జాబిల్లి...' పాట విన్నప్పుడల్లా. సినిమా కథతో పెద్ద సంబంధం లేకుండా ఎక్కడైనా ఇమిడిపోయే ఇలాంటి పాటలు రాయడంలో సిద్ధహస్తుడు వేటూరి. కీరవాణి స్వరకల్పనలో మనో-చిత్ర పాడిన ఈ డ్యూయెట్ పూర్తిగా కె. రాఘవేంద్ర రావు, బీఏ మార్కు చిత్రీకరణ, పూలు-పళ్ళుతో సహా. "నాకు నేను చాలా అందంగా కనిపించే పాట ఇది" అని రమ్యకృష్ణ చేత కితాబు కూడా అందుకుంది. హమ్మింగు, కోరస్సు ఈ పాటకి ప్రాణం పోశాయనిపిస్తూ ఉంటుంది నాకు, వింటున్నప్పుడల్లా. 

చుక్కల్లో తళుకులా... దిక్కుల చలి వెలుగులా... 
నింగి నుంచి తొంగి చూసి నచ్చగానేనిచ్చెనేసి జర్రుమంటు జారింది... 
మబ్బుల్లో జాబిల్లి... జాజుల్లో నా మల్లి... మబ్బుల్లో జాబిల్లి... 

పొద్దుల్లో ఎరుపులా.... మబ్బుల తొలి మెరుపులా...

ఇక్కడ కాస్త ట్రివియా... పాట సాహిత్యంలో రొమాన్సు పాళ్ళు కొంచం ఎక్కువగా ఉండాలని వాళ్ళే అలా అడిగారో, లేక తనకే అలా తోచిందో కానీ వేటూరి మొదట రాసిన పల్లవిలో 'మబ్బుల్లో జాబిల్లి' బదులు 'జాకెట్లో జాబిల్లి' అని ఉంటుంది. రికార్డింగ్ పూర్తయ్యి, కేసెట్లు బయటికి వచ్చేశాయి. తర్వాత సినిమా సెన్సార్ అప్పుడు అభ్యంతరం రావడంతో అప్పటికప్పుడు 'మబ్బుల్లో జాబిల్లి' అని మార్చి పాడించారు. మ్యూజిక్ కంపెనీ వాళ్ళ అఫీషియల్ ఛానల్ లో మొదటి వెర్షన్ ఇప్పటికీ ఉంది. 

మల్లెపూల చెల్లెలా... నవ్వు పూలజల్లులా...  
మిలమిలా సోకులే...  మీటనివ్వు నన్ను లేతగా... 
కొంగుచాటు ముంతలా... పొంగు పాలపుంతలా... 
గిలగిల గిల్లకా రేతిరైతె రెండు చెంపలా... 
నిబ్బరాల నిమ్మపండు ఒలిచి పెట్టవా... 
కొబ్బరంటి కొత్త ఈడు కొలిచి పెట్టవా... 
ఏకాదశి నా ఊర్వశి శ్రీ రమ్య శృంగార రాశి 
త్రయోదశి జాబిల్లికి ఈనాడే పున్నమి 
సిగ్గమ్మా చీ..చీ..ఛీ..

నాయికని 'మల్లెపూల చెల్లెలా' అనడం, ఏకాదశిని, త్రయోదశినీ రొమాంటిక్ డ్యూయెట్లోకి తీసుకురావడం వేటూరికి మాత్రమే చెల్లింది. నాయిక పేరుని కావాలని ఇరికించినట్టు కాకుండా ఎప్పటిలాగే సందర్భోచితం చేశారు. 

నింగి నేల ఒడ్డున... చందమామ బొడ్డున...  
తళతళ తారలే తాకిపోయె నన్ను మెత్తగా...  
రాజహంస రెక్కల... రాసలీల పక్కల... 
గుసగుసా గువ్వలా గూడు కట్టుకోవె మత్తుగా... 
పిక్కటిల్లిపోతె ఈడు పైట నిలుచునా... 
పిక్కలావు పిల్లదాని నడుము పలచన...  
మహాశయా నా మన్మథా.. మందార సందెల్లో రారా...  
సఖీ ప్రియా సాగే లయా.. నా ప్రేమ తొందర...  
చీకట్లో చిందేసి...️️️️ 

'గుసగుసా గువ్వలా..' మొదట విన్నప్పుడే భలేగా నచ్చేయడమే కాదు, ఇప్పటికీ ఆ ఇష్టం కొనసాగుతోంది. 'పిక్కటిల్లి' 'పిక్కలావు' లాంటి పల్లెటూరి నుడికారాలని అలవోకగా తెచ్చేశారు పాటలోకి. ట్యూనుకి నింపే సాహిత్యం అయితేనేమి, ఇంత సొగసుగా నింపడం మరొకరి వల్ల అవుతుందా? 

యమహా నగరి కలకత్తా పురి ...

"రోజంతా సూర్యుడి కింద
రాత్రంతా రజనీ గంధ సాగనీ..." 

బెంగాలీ కవులు వందేమాతరాన్నీ, జనగణమననీ జాతికి కానుకగా ఇచ్చారు. వారి ఋణం తీర్చుకోవడం కోసం కాబోలు, మన తెలుగు సినీ కవి వేటూరి బెంగాలీలు రాష్ట్రగీతంగా పాడుకోదగ్గ పాటని తెలుగులో రాశారు. గుణశేఖర్ దర్శకత్వంలో వచ్చిన 'చూడాలని వుంది' (1998)లో కథానాయకుడు చిరంజీవి మీద చిత్రీకరించిన ఈ పాటని ఓ బెంగాలీ ఫ్రెండ్ కి వినిపించినప్పుడు అర్ధం చెప్పాల్సిన అవసరం లేకపోయింది. దణ్ణం పెట్టేశారు కవికి. మనకి భాష కూడా వచ్చు కాబట్టి వేటూరి ఉపయోగించిన శ్లేషల్ని, చమక్కుల్ని కూడా ఆస్వాదించ గలుగుతాం. 

యమహా నగరి కలకత్తా పురి
నమహో హుగిలీ హౌరా వారధి

చిరుత్యాగరాజు నీ కృతినే పలికెను మది...

ఏదన్నా 'గొప్పగా ఉంది' అనడానికి 'యమాగా ఉంది' అనడం అప్పటికే వాడుకలోకి వచ్చేసింది. ఇదే వేటూరి, ఇదే చిరంజీవి కోసం 'యమహా నీ యమా యమా అందం' అనే పల్లవితో పాట రాసి ఉన్నారు అప్పటికే. ఆ దృష్టితో చూసినప్పుడు కలకత్తా గొప్ప నగరం అంటున్నారు. కానైతే, ఈ కలకత్తా పురి బెంగాల్ కి రాజధాని. ఆ బెంగాల్ కరువులకి పుట్టిల్లు. దేశానికి స్వతంత్రం రాకపూర్వం సాక్షాత్తూ యమపురే. కలకత్తాలో ప్రవహించే హుగ్లీ నదికి, ప్రసిద్ధ హౌరా బ్రిడ్జీ కి నమస్సులు చెబుతున్నాడు - ఎవరు? - 'చిరు' త్యాగరాజు. శాస్త్రీయ బాణీలో పాడుతున్న వర్ధమాన గాయకుడు అని మాత్రమే కాదు, 'చిరు' అనే ముద్దుపేరున్న చిరంజీవి అని కూడా. 

నేతాజీ పుట్టిన చోట గీతాంజలి పూసిన చోట
పాడనా తెలుగులో
ఆ హంస పాడిన పాటే ఆనందుడు చూపిన బాట సాగనా
పదుగురు పరుగు తీసింది పట్నం
బ్రతుకుతో వెయ్యి పందెం
కడకు చేరాలి గమ్యం కదిలిపోరా
ఒకరితొ ఒకరికి ముఖ పరిచయములు
దొరకని క్షణముల బిజి బిజి బ్రతుకుల
గజిబిజి ఉరుకుల పరుగులలో... 

నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ పుట్టింది బెంగాలీ సీమలోనే. 'గీతాంజలి పూసిన చోట' అని ఎవరనగలరు, వేటూరి తప్ప? రామకృష్ణ పరమహంస హంసగీతం (చివరి సందేశం) ఆనందుడు (వివేకానందుడు) చూపిన బాట అయ్యింది. ఆ బాటలో సాగుతానంటున్నాడు కథానాయకుడు. పదుగురూ పరుగు తీసే పట్నాలన్నీ దాదాపు ఒకలాగే ఉంటాయి కాబట్టి, ఈ వర్ణనంతా ఏ మహానగరానికైనా సరిపోతుంది. 

బెంగాలీ  కోకిల బాల
తెలుగింటి కోడలు పిల్ల మానిని సరోజిని
రోజంతా సూర్యుడి కింద
రాత్రంతా రజనీ గంధ సాగనీ
పద గురు ప్రేమలే లేని లోకం
దేవాదా మార్కు మైకం
శరన్నవలాభిషేకం తెలుసుకోరా
కథలకు నెలవట కళలకు కొలువట
తిథులకు సెలవట అతిధుల గొడవట
కలకట నగరపు కిటకిటలో... 

'భారత కోకిల' బిరుదాంకిత సరోజిని (నాయుడు) హైదరాబాద్ కోడలు. ఆవిడ మెట్టిల్లు 'గోల్డెన్ త్రెషోల్డ్' ని ఇప్పటికీ చూడొచ్చు నాంపల్లిలో. బెంగాల్ వాతావరణంలోనే ఓ అతి ఉంది. అక్కడ అన్నీ ఎక్కువే, ఎండలు కూడా. అలా రోజంతా సూర్యుడి ఎండలో పని చేసినా, రాత్రయ్యేసరికి రజనీగంధ పూలు చక్కని సువాసనతో సేద తీరుస్తాయి. అక్కడ ఇంకా చాలా పూలే పూస్తాయి కానీ, ప్రత్యేకించి రజనీగంధ అనడానికి కారణాలు - ఇది దాదాపు అన్ని కాలాల్లోనూ పూచే పువ్వు అవడం ఒకటైతే, 'రజనీగంధ' అనే అందమైన సినిమా తీసిన బెంగాలీ బాబు బసు ఛటర్జీని ఈ వంకన తల్చుకోడం మరొకటి. ప్రేమరాహిత్యం అనగానే గుర్తొచ్చే దేవదాసు బెంగాలీ వాడే.. 'దేవదాసు' నవల ఒక మైకమైతే, కథానాయకుడి చేతిలో పాపులరైన సీసా మరో మైకం. ఈ 'దేవదాసు' శరత్ చంద్ర చటోపాధ్యాయ పాఠకులకి చేసిన నవలాభిషేకం అంటే కాదనగలమా? కథలకు నెలవు, కళలకు కొలువు సరే. తిథులకి సెలవేమిటి అంటే, 'ప్రోగ్రెసివ్' బెంగాలీలకి తిథి వార నక్షత్రాలతో పెద్దగా పనుండదు అని. నగరాలకి అతిధుల గొడవ తప్పదు, ఈ కథానాయకుడూ అతిధిగా వెళ్లిన వాడే కదా మరి. 

వందేమాతరమే అన్న వంగ భూతలమే మిన్న జాతికే గీతిరా
మాతంగి కాళీ నిలయ చౌరంగి రంగుల దునియా నీదిరా
విను గురు సత్యజిత్ రే సితార
ఎస్ డి బర్మన్ కీ ధారా
థెరిస్సా కి కుమారా కదలి రారా
జనగణమనముల స్వరపద వనముల
హృదయపు లయలను శృతి పరిచిన
ప్రియ శుకపిక ముఖ సుఖ రవళులతో... 

ముందే చెప్పుకున్నట్టుగా వందేమాతరం, జనగణమన పుట్టిన నేల అది. మాతంగి కాళికాలయం, చౌరంగీ చూసి తీరాల్సిన ప్రదేశాలు. సత్యజిత్ రే సినిమాలు, ఆర్డీ బర్మన్ సంగీతం, మదర్ థెరెసా సేవలు.. ఇవన్నీ కలకత్తా అనగానే గుర్తొచ్చే విషయాలు. పైగా, అప్పట్లోనే చిరంజీవి "మదర్ థెరెసా స్పూర్తితో" సేవా కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం మొదలైంది కూడా. 

పట్నం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ విరచిత 'రఘువంశ సుధాంబుధి' బాణీలోనే ఈ పాటని స్వరపరిచారు సంగీత దర్శకుడు మణిశర్మ. పల్లవి చరణాల బాణీల్లో మార్పులేవీ చేయకుండా, ఇంటర్లూడ్స్ లో మాత్రం సినిమా పాటకి కావాల్సిన 'జోష్' ని అందించారు. చిరంజీవి ఈ పాటకి ఒప్పుకోవడం అప్పుడే కాదు, ఇప్పటికీ ఆశ్చర్యమే. మెగాస్టార్ అయిపోయాక తన పాటల్లో ఇలాంటి సాహిత్యం అరుదు. ఈ పాటని హరిహరన్ చేత పాడించడం అప్పట్లో నచ్చలేదు కానీ (గొంతుకి వంక పెట్టలేం, కాకపోతే ఉచ్చారణ...) వినగా వినగా అలవాటైపోయింది. ఓ పూర్తిస్థాయి కమర్షియల్ సినిమాలో ఇలాంటి అభిరుచిగల పాట పెట్టిన నిర్మాత అశ్వనీదత్ నీ అభినందించాల్సిందే. 

వెన్నెలవే వెన్నెలవే ...

"భూలోకం దాదాపు కన్ను మూయు వేళ... 
పాడేను కుసుమాలు పచ్చగడ్డి మీన...  
యే పూవుల్లో తడి అందాలో అందాలే ఈ వేళ..."

సంగీత దర్శకుడు ఇచ్చిన ట్యూన్ కి పాట రాయడం ఒకరమైన కష్టం అయితే, డబ్బింగ్ సినిమాకి పాట రాయడం ఇంకోరకం కష్టం. మొదటి దాంట్లో ట్యూన్ పరిధి మేరకు పదాలని కుదించుకుని, భావం చెడకుండా రాసే వీలుంటుంది. కానీ రెండో దాంట్లో అప్పటికే వేరే భాషలో వచ్చిన సాహిత్యాన్ని తెనిగించాలి. అలాగని అది మక్కి కి మక్కి అనువాదం కారాదు. తెలుగు నుడికారం వినిపించాలి, అదే సమయంలో మూలానికి దగ్గరగా ఉండాలి. తేలిపోకూడదు, మూలాన్ని మించిపోనూ కూడదు. తెలుగు సినిమా కవులు ఎవరి  పరిధిలో వారు ఈ అసిధారా వ్రతాన్ని నిర్వహించారు. కొందరు కేవలం అనువాద చిత్రాలకి మాత్రమే పాటలు రాశారు. 

అర్జునుడు రెండు చేతుల్తోనూ బాణాలు సంధించినట్టుగా కుడి చేత్తో ఓ పాట, ఎడమ చేత్తో మరో పాట ఏకకాలంలో రాయగలిగిన వేటూరి చాలా డబ్బింగ్ పాటల్నీ తన ఖాతాలో వేసుకున్నారు. ముఖ్యంగా ఏ. ఆర్. రహమాన్ సంగీత సారధ్యంలో వచ్చిన తమిళ పాటల్ని తెనిగించడానికి మొదటి పిలుపు వేటూరికే వచ్చేది. అలా పాతికేళ్ల నాడు ఈ కాంబినేషన్ లో వచ్చిన 'మెరుపు కలలు' సినిమాలో 'వెన్నెలవే.. వెన్నెలవే' యుగళగీతం కాల పరీక్షకి నిలబడింది. ఇవాళ్టికీ వినిపిస్తోంది. ఇప్పుడైతే 'పాన్ ఇండియా సినిమా' అనే బ్రాండింగ్ హడావిడి చేసేవాళ్ళేమో కానీ, అప్పట్లో డబ్బింగ్ సినిమా అనే అన్నారు రాజీవ్ మీనన్ దర్శకత్వంలో ఏవీఎం నుంచి వచ్చిన ఈ తమిళ, తెలుగు, హిందీ రిలీజ్ ని. 

అసలు 'మెరుపు కలలు' కథే చిత్రం అనుకుంటే, ఈ పాట సందర్భం మరీ విచిత్రం. సన్యాసినిగా మారి యేసుక్రీస్తు సేవకి అంకితమైపోవాలని నిర్ణయించుకున్న కథానాయికలో (కాజోల్) ప్రేమ భావనలు పుట్టించాలి. అలాగని ఆమెని తను (ప్రభుదేవా) ప్రేమించకూడదు. ఆమె దృష్టి ఐహికం మీదకి మళ్ళాక అసలు కథానాయకుడు (అరవింద్ స్వామి) రంగంలోకి దిగుతాడు. ఇక్కడ అంతస్థుల భేదం కూడా ఉంది. కాజోల్, అరవింద స్వామి ఇద్దరూ డబ్బున్న వాళ్ళ బిడ్డలు, చిన్ననాటి స్నేహితులూను. ప్రభుదేవా పేదవాడు. అనాధ పిల్లలతో కలిసి తిరిగేవాడూను. ప్రపంచం నిద్రపోయిన ఓ అర్ధరాత్రి వేళ ఆమె కోసం పాట అందుకున్నాడు.. ఇక్కడ వెన్నెల అంటే ఆకాశంలో చందమామ మాత్రమే కాదు, కథానాయిక కూడా.. 

వెన్నెలవే వెన్నెలవే మిన్నే దాటి వస్తావా 

విరహాన జోడీ నీవే... హే... 
నీకు భూలోకుల కన్ను సోకేముందే 
పొద్దు తెల్లారేలోగా పంపిస్తా…  

ఆకాశాన్ని దాటి ఒక్కసారి కిందకి వచ్చావంటే, భూమ్మీద ఎవరి కన్నూ నీ మీద పడక మునుపే నిన్ను వెనక్కి పంపేస్తా అంటూ వెన్నెలని పిలుస్తున్నాడు. ఇది పల్లవి. ఇక చరణాల్లోకి వస్తే.. 

ఇది సరసాల తొలి పరువాల 
జత సాయంత్రం సైఅన్న మందారం 
చెలి అందాల చెలి ముద్దాడే 
చిరు మొగ్గల్లొ సిగ్గేసె పున్నాగం   
పిల్లా ... పిల్లా... 
భూలోకం దాదాపు కన్నుమూయు వేళ .. 
పాడేను కుసుమాలు పచ్చగడ్డి మీన 
యే పూవుల్లో తడి అందాలో అందాలే ఈ వేళ

'కన్నుమూయడం' అంటే వాడుకలో అర్ధం తనువు చాలించడం. ఇక్కడ కవి ప్రయోగం 'నిద్రపోవడం' అని. మందారం, పున్నాగం మాత్రమే కాదు,  'అందాలు అందాలి' అనడం భలేగా కుదిరింది. 

అతగాడు పల్లవి, చరణం పడ్డాక అప్పుడు ఆమె అందుకుంది: 

ఎత్తైన గగనంలో నిలిపేవారెవరంట
కౌగిట్లో చిక్కుపడే గాలికి అడ్డెవరంట 
ఎద గిల్లీ గిల్లీ వసంతాన్నే ఆడించే 
హృదయంలో వెన్నెలలే రగిలించే వారెవరు 
పిల్లా ... పిల్లా ... 
పూదోట నిదరొమ్మని పూలే వరించు వేళ 
పూతీగ కలలోపల తేనే గ్రహించు వేళ 
ఆ వయసే రసాల విందైతే .. ప్రేమల్లే ప్రేమించు 

ఆమె హృదయంలో ప్రేమ భావన అంకురించింది. పూదోటని పూలు వరించడం, పూతీగ తేనెని గ్రహించడం, ప్రేమల్లె ప్రేమించు అనడం.. ఇవన్నీ గుర్తుండిపోయే ప్రయోగాలు. తమిళ 'మిన్సార కణవు' కి వైరముత్తు రాసిన సాహిత్యాన్ని తెలుగు చేశారు వేటూరి. హరిహరన్, సాధనా సర్గం ఆలపించారు. సింపుల్ సెట్లో ప్రభుదేవా, కాజోల్, చిన్నపిల్లల మీద చిత్రీకరించారు ఈ పాటని. వింటున్నంత సేపూ హాయిగా ఉండడమే కాదు, విన్నాక ఓ పట్టాన వదిలిపెట్టని పాట ఇది. 

గోరింట పూసింది .. గోరింక కూసింది ..

చిరంజీవికి విపరీతమైన మాస్ ఫాలోయింగ్ ని, రాత్రికి రాత్రే స్టార్ స్టేటస్ నీ తీసుకొచ్చిన సినిమా ఖైదీ (1983). మాధవి, సుమలత హీరోయిన్లు. చిరంజీవి డాన్సులు, ఫైట్లు, అలాగే చిరంజీవి-మాధవి జోడీకి క్రేజ్ పెరిగిందీ ఈ సినిమా నుంచే. చిరంజీవి-మాధవిల కోసం వేటూరి రాసిన హృద్యమైన యుగళగీతం 'గోరింట పూసింది..  గోరింక కూసింది..' సాహిత్యానికి తగ్గట్టుగా సంగీతం, గానం, చిత్రీకరణ, సినిమాలో ప్లేస్మెంట్.. ఇలా అన్నీ చక్కగా కుదిరిన పాట ఇది. 

లలితగీతంలాగా, భావకవితలాగా అనిపించే సాహిత్యం తర్వాతి కాలంలో చిరంజీవికి చాలా తక్కువ పాటలకే సాధ్య పడింది. 'ఖైదీ' తో ఒక్కసారిగా మాస్ వెల్లువ ఆవహించేసింది కదా మరి.తమ కష్టాలు తీరి, మంచిరోజులు వచ్చాయని, రానున్న రోజులన్నీ తానూ తన ప్రియుడూ సంతోషంగా గడపబోతున్నామనే నాయిక ఊహల నుంచి పుట్టిన డ్రీమ్ సాంగ్ ఇది. 

గోరింట పూసింది.. గోరింక కూసింది
గొడవేమిటే రామ చిలక.. నే తీర్చనా తీపి అలక

అన్నీ మంచి శకునాలు కనిపిస్తున్నాయి కదా, ఇంకా అలకెందుకు? అన్నది అతని ప్రశ్న.

గోరింక వలచింది.. గోరింట పండింది
కోరిందిలే రామచిలక.. నీ ముద్దుల ముక్కుపుడక

నువ్వు నన్ను వలచావు, నా చేతిలో గోరింట పండింది. నేను కోరుతున్నది నీ ముద్దుని అంటోంది ఆమె.

పొగడ పూతేనెల్తో పొదరిల్లు కడిగేసి
రతనాల రంగుల్తో రంగవల్లులు తీర్చి
ఎదలోన పీటేసి ఎదురొచ్చి కూర్చుంటే
సొదలేమిటే రామచిలక .. సొగసిచ్చుకో సిగ్గు పడక

చిలకాగోరింకల కోసం పొదరింటిని ఎంత అందంగా సిద్ధం చేశారో!! పొగడపూల తేనెతో కడిగి, రతనాల రంగులతో ముగ్గులేశారు. నీ ఎదలో పీఠం వేసుకున్నాను, ఎదురుగా వచ్చి కూర్చున్నాను, ఇంకా కబుర్లతో కాలయాపన దేనికి? అన్న అతని ప్రశ్న సహేతుకమే కదా.

విరజాజి రేకుల్తో విరిశయ్య సవరించి
పండు వెన్నెల పిండి పన్నీరు చిలికించి
నిదరంతా మింగేసే నిశి రాత్రి తోడుంటే
కొదవేమిటే గోరువంక..  కడకొంగుతో కట్టుపడక

జాజిపూలతో శయ్య వేసి, పండు వెన్నెలని పిండేసి పన్నీరుగా మార్చి చిలకరించాను. మనతో జాగారం చేయడానికి చిక్కటి రాత్రి సిద్ధంగా ఉండగా, చెంగుముడికి ఇంకా కావాల్సిందేవిటి? అంటోంది ఆమె. ప్రేమికులు మాట్లాడుకునే స్వీట్ నథింగ్స్ ని కూడా అర్ధవంతంగా మలచగలిగే కవి ఉన్నప్పుడు, ప్రేమగీతమంటే కేవలం ట్యూన్ ని నింపే పదాల కూర్పుగా మాత్రమే ఉండదు. అలాగని సమాస భూయిష్టంగా నోరు తిరగని విధంగానూ ఉండదు.

పరాగ్గా వింటే ఇళయరాజా బాణీ అనిపించే ఈ పాటకి చక్రవర్తి స్వరం చేశారు. బాలు-సుశీల పాడారు. కోయిల కూతని గుర్తు చేసే ప్రారంభాన్నీ, మధ్యలో వినిపించే జానపద బాణీ కోరస్ నీ ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోవాలి.  సాహిత్యానికి తగ్గట్టుగానే తొలి చరణాన్ని పగటి పూట, మలి చరణాన్ని రాత్రి వేళ చిత్రీకరించారు దర్శకుడు కోదండరామి రెడ్డి. చిత్రీకరణలో ఎక్కడా భారీతనం, ఒళ్ళు విరిగే స్టెప్పులు  ఉండవు, కానీ పాటని మళ్ళీ మళ్ళీ చూడాలనిపిస్తుంది. చిరంజీవి-మాధవి హిట్ పెయిర్, అభిమానులకి మోస్ట్-వాంటెడ్ పెయిర్ ఎందుకయ్యారో తెలుసుకోడానికి ఈ పాటొక్కటీ చూస్తే చాలు.

ప్రేమలేఖ రాశా ...

సినిమా కథానాయకుడిదో, నాయికదో (అసలు) పేరునో, నాయకుడి ఇంటిపేరునో పాట సాహిత్యంలో ఔచిత్యం చెడకుండా చొప్పించడం వేటూరికి ఓ సరదా. తనకి నచ్చిన సినిమా వ్యక్తుల ప్రస్తావనలో ఉంటూంటాయి. తరచి చూస్తే చాలా ఉదాహరణలే కనిపిస్తాయి తన సినిమా సాహిత్యంలో. 'ముత్యమంత ముద్దు' (1989) సినిమా కోసం రాసిన ఓ డ్యూయెట్ పల్లవిలో ఆ సినిమా సంగీత దర్శకుడు 'హంసలేఖ' పేరునీ, చరణంలో  మాటల మాంత్రికుడు పింగళి నాగేంద్రరావు పేరునీ అలవోకగా చేర్చారు.

ప్రేమలేఖ రాశా .. నీకంది ఉంటదీ..
పూల బాణమేశా .. ఎదకంది ఉంటదీ..

పూలబాణం తగిలి ఎద కంది ఉంటది.. వేసిన పూలబాణం ఎదకి అంది ఉంటది.. ముచ్చటైన శ్లేష.

నీటి వెన్నెల .. వేడెక్కుతున్నదీ..
పిల్ల గాలికే .. పిచ్చెక్కుతున్నదీ..

'నీటి వెన్నెల' అనేది కవి ప్రయోగంలా అనిపిస్తోంది. శరదృతువులో చంద్రుడు నీళ్లతో కడిగినట్టుగా చల్లగానూ, స్పష్టంగానూ ఉంటాడని కదా పూర్వకవుల ఉవాచ.

మాఘమాసమా .. వేడెక్కుతున్నదీ..
మల్లె గాలికే .. వెర్రెక్కుతున్నదీ..
వస్తే ..గిస్తే ..వలచీ .. వందనాలు చేసుకుంట..

నిజానికి మాఘమాసం మల్లెలమాసం కాదు. త్వరపడి పూసిన పూలనుంచి అతనికి మల్లెగాలి తగిలిందో, లేక ఆ ఋతువులో పూసే ఇంకేదైనా రకపు మల్లెగాలి సోకిందోమరి.. వేడీ, వెర్రీ తగ్గాలంటే ఆమె రావాలి.. వస్తే వలచి, వందనాలు చేసుకుంటాడట.

హంసలేఖ పంపా నీకంది ఉంటదీ..
పూలపక్క వేశా అది వేచి ఉంటదీ..

దమయంతి పంపిన హంసలేఖ మాత్రమే కాలేదు, సినిమా సంగీత దర్శకుడు హంసలేఖ కూడా గుర్తు రావాల్సిందే..

ఆడ సొగసు ఎక్కడుందొ చెప్పనా ..
అందమైన పొడుపు కథలు విప్పనా..
కోడెగాడి మనసు తీరు చెప్పనా ..
కొంగుచాటు కృష్ణ కథలు విప్పనా..

ఇద్దరికీ ఒకరిగురించి మరొకరికి బాగానే తెలుసు, ప్రేమలో ఉన్నారు కదా మరి.

సత్యభామ అలకలన్ని పలకరింతలే ..
అన్నాడు ముక్కుతిమ్మన..
మల్లె తోట కాడ ఎన్ని రాసలీలలో ..
అన్నాడు భక్త పోతన..

అతడు 'పారిజాతాపహరణం' కోట్ చేస్తే, నేనేం తక్కువ తినలేదంటూ ఆమె పోతనామాత్యుడి  'భాగవతం' ప్రస్తావించింది..

వలచి వస్తినే వసంతమాడవే ..
సరసమాడినా క్షమించలేనురా..
కృష్ణా ..గోదారుల్లో .. ఏది బెస్టొ చెప్పమంట..

వసంతమాడేందుకు ఆమెకి ఇంకా ఏదో అభ్యంతరం ఉండడం అతనికి నచ్చలేదు.. తను దూకెయ్యడానికి  కృష్ణ, గోదారి నదుల్లో ఏది బెస్టో చెప్పమని ఆమెని బెదిరిస్తున్నాడు.

మాఘమాస వెన్నెలెంత వెచ్చనా ..
మంచి వాడివైతె నిన్ను మెచ్చనా..
పంటకెదుగుతున్న పైరు పచ్చనా ..
పైట కొంగు జారకుండ నిలుచునా..

మాటకు మాట అనుకోవడంలో ఎవరూ తగ్గడం లేదు, రెండో వారిని తగ్గించడమూ లేదు.

సినీమాల కథలు వింటె చిత్తు కానులే ..
చాలించు నీ కథాకళీ..
ఆడవారి మాటకు అర్థాలె వేరులే ..
అన్నాడు గ్రేటు పింగళీ..

ఆమె సినిమాల ప్రస్తావన తేగానే అతడు గ్రేటు పింగళిని జ్ణాపకం చేసుకున్నాడు. వేటూరి అభిమాన సినీ కవుల్లో పింగళి నాగేంద్రరావు ఒకరు.

అష్ట పదులతో అలాగ కొట్టకూ ..
ఇష్టసఖివనీ ఇలాగ వస్తినే..
నుయ్యో గొయ్యో  ఏదో అడ్డదారి చూసుకుంట..

ఇంకా ఆమె ప్రసన్నం కాకపోవడంతో నుయ్యో, గొయ్యో చూసుకుంటానని బెదిరింపుకి దిగాడు.. ఇదంతా ప్రణయ కలహంలో భాగమే...

నిజానికిది ట్యూనుకి రాసిన పాట. 'ముత్యమంత ముద్దు' కి ఏడాది ముందు కన్నడలో వచ్చిన 'అంజాద గండు' సినిమాకి తానే చేసిన ట్యూన్ 'ఆకారదల్లి గులాబి రంగిదే' ని యధాతధంగా వాడేశారు ఈ పాటకి. డిస్కోశాంతి, కొండచిలువతో నర్తించిన రొమాంటిక్ హారర్ నృత్య గీతమిది. ఎక్కడా కిట్టింపులు అవసరం లేకుండా, ట్యూనుకి సరిగ్గా సరిపోయేలా యుగళగీతాన్ని అల్లేశారు వేటూరి. జానకి, బాలూలు పోటీపడి పాడేశారు. రీమేక్ సినిమాల ద్వారా ఎక్కువ పేరు తెచ్చుకున్న దర్శకుడు రవిరాజా పినిశెట్టి, యండమూరి నవల 'థ్రిల్లర్' ఆధారంగా తీసిన సినిమా ఇది. సింపుల్ లొకేషన్లో, సింపుల్ స్టెప్స్ తో కంపోజ్ చేసిన పాట వినడానికే కాదు, చూడ్డానికీ బాగుంటుంది. చిత్ర నాయికానాయకులు సీత, రాజేంద్ర ప్రసాద్ అభినయించారు.

నెరజాణవులే .. వరవీణవులే ..

చెలి ఒంపులలో హంపి కళ ఊగె ఉయ్యాల
చెలి పయ్యెదలో తుంగ అల పొంగే ఈ వేళ
మరియాదకు విరిపానుపు సవరించవేమి రా...

అరుదుగానే అయినా స్థలకాలాదులతో తీసిన సినిమాలు లేకపోలేవు తెలుగులో. ఇలాంటి సినిమాలకి కావాల్సినవన్నీ సమకూర్చడం ఛాలెంజే, పాటల సాహిత్యంతో సహా. పాట వినగానే కథాకాలం స్ఫురించాలి, పాత్రల ఔచిత్యాలు రేఖామాత్రంగానే అయినా తెలియాలి. కలం జవనాశ్వంలా పరుగులెత్తే వేటూరి లాంటి కవులకి ఇలాంటి పాట రాసే అవకాశం దొరకడమంటే, విందు భోజనానికి పిలుపు రావడమే. 

చిత్రమైన కథాంశంతో వచ్చిన సినిమా 'ఆదిత్య 365' (1991). ఓ సైంటిస్ట్ చాలా ఏళ్ళు పరిశోధనలు చేసి 'టైం మెషిన్' కనిపెట్టి, దానికి ఆదిత్య 369 అని పేరు పెడతాడు. అతని కూతురు హేమ (మోహిని), ఆమె బాయ్ ఫ్రెండ్ కృష్ణ కుమార్ (బాలకృష్ణ), మరికొందరూ ఆ టైం మెషిన్ లోకి అనుకోకుండా ప్రవేశించి అనూహ్యంగా గతంలోకి, అక్కడినుంచి భవిష్యత్తులోకి ప్రయాణం చేసి, వర్తమానంలోకి తిరిగి రావడమే కథ. వాళ్ళు గతం లోకి వెళ్ళింది సాక్షాత్తూ శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలానికి. అక్కడి రాజనర్తకి సింహ నందిని (సిల్క్ స్మిత)  కృష్ణకుమార్ మీద మనసు పడుతుంది. అతన్ని తన మందిరానికి ఆహ్వానిస్తుంది. ఆపై తన కోరికని బయట పెడుతుంది, అదీ పాట రూపంలో.. 

నెరజాణవులే వరవీణవులే 
కిలికించితాలలో... ఆహ్హహహా 
జాణవులే మృదుపాణివిలే
మధు సంతకాలలో... 

'కిలికించితం' అనేది స్త్రీ చేసే ఓ శృంగార చేష్ట. 'మధు సంతకాల'కి ఎన్ని అన్వయాలైనా చెప్పుకోవచ్చు కానీ, దృశ్యంలో సింహనందిని, కృష్ణ కుమార్ కి మధువు అందిస్తుంది. 

కన్నులలో సరసపు వెన్నెలలే
సన్నలలో గుసగుస తెమ్మెరలే
మోవి గనీ, మొగ్గగ నే మోజు పడిన వేళలో

'సన్న' అంటే సైగ. నీ మోవి (పెదవి )ని చూసి మొగ్గలాంటి నేను మోజు పడ్డాను అంటోంది. అతన్ని జాణ అంటూ, తనని మాత్రం మొగ్గగా అభివర్ణించుకుంది రాజ నర్తకి. 

మోమటు దాచి మురిపెము పెంచే లాహిరిలో
మూగవు గానే మురళిని ఊదే వైఖరిలో

ఆమె ఆహ్వానానికి అతడు సంసిద్ధుడు కాదు. అందుకే ముఖం తిప్పుకున్నాడు. అతడలా మొహం తిప్పుకున్నా కూడా ఆమెకి మురిపం పెరుగుతుందట. అతడేమీ మాట్లాడకపోయినా మురళీనాదం వినిపిస్తోందంటోంది. ఇలా మొదలైన చరణంలో ఆ తర్వాత.. 

చెలి ఒంపులలో హంపి కళ ఊగె ఉయ్యాల
చెలి పయ్యెదలో తుంగ అల పొంగే ఈ వేళ
మరియాదకు విరిపానుపు సవరించవేమి రా

రాయలెన్నో నిర్మాణాలు చేసినా, అయన పేరుచెప్పగానే మొదట గుర్తొచ్చేది రాజధానీ నగరం హంపి. ఆ నగరాన్ని ఆనుకుని ప్రవహించే నది తుంగ. 'సవరించవేమి రా' లో విరుపు ఉంది. 'సవరించవేమి?' అన్న ప్రశ్న కావొచ్చు, 'వచ్చి సవరించు' అన్న ఆహ్వానమూ కావచ్చు. 

సింహ నందినిని తిరస్కరించి, ఆమె ఆగ్రహానికి గురవుతాడు కృష్ణకుమార్. అక్కడి నుంచి హేమ మందిరానికి వచ్చేసరికి ఆమె అలకబూనుతుంది. ఇప్పుడు తన సచ్చీలతని, హేమ మీద ప్రేమని నిరూపించుకోవాల్సిన బాధ్యత అతనిది. 

చీకటి కోపం చెలిమికి లాభం కౌగిలిలో
వెన్నెల తాపం వయసుకు ప్రాణం ఈ చలిలో

నిజానికి హేమ, కృష్ణకుమార్ లు రాయలు కాలం వాళ్ళు కాదు కాబట్టి, వీళ్ళ కోసం నాటి భాష వాడాల్సిన అవసరం లేదు. కానీ, భాషని పలచన చేస్తే పాట సాహిత్యంలో సమగ్రత దెబ్బతింటుంది. పైగా, కథ ప్రకారం కృష్ణకుమార్ కి తెలుగంటే బోలెడు అభిమానం కూడా. 

చెలి నా రతిలా హారతిలా నవ్వాలీవేళ

తొలి సొయగమే ఓ సగము ఇవ్వాలీ వేళ
పరువానికి పగవానికి ఒక న్యాయమింక సాగునా

అతను న్యాయమా అని ప్రశ్నించేసరికి ఆమె కరిగింది. పల్లవి అందుకుంది..పాటని పూర్తి చేసింది. వేటూరి రాయగా, ఇళయరాజా స్వరపరచగా, జిక్కి, బాలూ, శైలజ పాడారు ఈ పాటని. సింహ నందిని పాత్రకి జిక్కి చేత పాడించడం భలే ప్రయోగం. ఇక, హేమ పాత్రకి డబ్బింగ్ కూడా శైలజ చేతే చెప్పించారు కాబట్టి, పాట అతికినట్టు సరిపోయింది. బాలకృష్ణగా మారిపోవడం బాలూకి ఏమంత కష్టం? 

చిత్రీకరణలో ముందుగా చెప్పుకోవాల్సింది సిల్క్ స్మిత గురించే. ఈమెలో ఉన్న నటిని, నర్తకిని మన సినిమా పరిశ్రమ సరిగ్గా ఉపయోగించుకోలేదని మళ్ళీ అనిపిస్తుంది, ఈ పాట చూస్తుంటే. అటు నర్తకిని తిరస్కరిస్తూ, ఇటు హేమని బతిమాలుకుంటూ రెండు వేరియేషన్స్ తో కనిపిస్తారు బాలకృష్ణ. జావళీ ఛాయలున్న గీతమే అయినా, సిల్క్ స్మిత లాంటి నటీమణి మీద చిత్రీకరిస్తున్నా దర్శకుడు సింగీతం శ్రీనివాసరావు ఈ పాటని ఆహ్లాదంగా చిత్రించారే తప్ప, అసభ్యతకి ఎక్కడా చోటివ్వలేదు. హాస్య పాత్రలు పోషించిన సుత్తివేలు, శ్రీలక్ష్మి కూడా కనిపిస్తారు తెరమీద.

శ్రీ సీతారాముల కళ్యాణం ...

 "చూసింది చూసింది సీతమ్మ కన్ను 
చూపులే నమ్మని మన్నులో మిన్ను..." 

సినిమా పాటలకి సంబంధించి, లేదా కేవలం వేటూరి పాటలకి సంబంధించి చూసినా ఇది విశేషం కాకపోవచ్చు. ఇలాంటి పాటలు ఇంకా ఉండే ఉండొచ్చు. మరి, ప్రత్యేకంగా ఈపాటనే ప్రస్తావించడం ఎందుకూ అంటే ఇది నాకు బాగా నచ్చింది కాబట్టి, ఇవాళ్టి వరకూ ఈ పాటకి ఉన్న యూట్యూబ్ హిట్లతో దాదాపు సగం నా నుంచి వెళ్ళినవే కాబట్టీను. కూచిపూడి భాగవతుల డేన్స్ డ్రామాగా మొదలయ్యే ఈ పాటలో రెండో చరణం మొత్తం సంస్కృతంలోనే ఉంటుంది. అలాగని మరీ అర్ధం కానీ సంక్లిష్ట సమాసాలుండవు. భావం బోధ పడుతుంది, వినడానికి బాగుంటుంది. ప్రత్యేకించి ట్యూన్ మనసుకి పట్టేస్తుంది. 

పాట గురించి చెప్పుకోడానికి ముందు, సినిమా గురించి కొన్ని సంగతులు. 'జేగంటలు' సినిమా 1981 లో విడుదలయ్యింది. 'యువచిత్ర' కాట్రగడ్డ మురారి, విజయ బాపినీడు కలిసి నిర్మించిన ఈ సినిమాకి సింగీతం శ్రీనివాసరావు దర్శకుడు. పాటల్ని (మాత్రమే) నమ్ముకుని, వాటిచుట్టూ అల్లుకున్న కథతో, నూతన తారలతో  తీసిన ఈ సినిమా ఆడలేదు కానీ, పాటలు మాత్రం నిరాశ పరచలేదు. 'ఈ సినిమా ఇంత పేలవంగా ఎందుకుంది?' 'సింగీతం ఎప్పుడూ ఈ సినిమా గురించి ఎందుకు మాట్లాడలేదు?' అనే ప్రశ్నలు చాన్నాళ్లుగా పీడించేవి. వాటికి జవాబులు మురారి ఆత్మకథ 'నవ్విపోదురుగాక' లో దొరికాయి. కథ మీద దృష్టి పెట్టకుండా, పాటల చుట్టూ కథ అల్లేసుకున్నామనీ, 'స్టార్ట్' చెప్పిన సింగీతం తన వైపు చూస్తూ తాను చెప్పాకే 'కట్' చెప్పేవేరనీ రాసుకున్నారు మురారి. 

వేటూరి సింగిల్ కార్డు సినిమా ఇది. 'వందనాలు వందనాలు' 'ఎవరమ్మా ఈ కొమ్మ' 'తెలుసులే తెలుసులే' 'ఇది ఆమని సాగే చైత్ర రథం' లాంటి పాటల మెరుపుల మధ్య, ఈ సీతారాముల కళ్యాణం పాట పెద్దగా జనంలోకి వెళ్ళలేదు. ఆకాశవాణి కూడా ఎందుకో తెలీదు కానీ ఈ పాట మీద శీత కన్నేసింది అప్పట్లో. 

"శ్రీ సీతారాముల కళ్యాణం.. శ్రీ సీతారాముల కళ్యాణం 
శివ ధనువు విరిచి నవ వధువు జానకిని 
వరుడు రఘువరుడు పరిణయమాడిన 
శ్రీ సీతారాముల కళ్యాణం... " 

బృందగానంతో పాట మొదలవుతుంది. సీతారామకళ్యాణ మహోత్సవంలో భాగంగా కూచిపూడి భాగవతులు ప్రదర్శన ఇవ్వడం సందర్భం. 

"అంతట సీతా స్వయంవరంబునకు నీలమేఘ శ్యాముడు, రవికులాంబుధి సోముడు శ్రీరాముడు వేంచేయు సమయంబున ప్రియసఖులు జానకిని అలంకరించు విధంబెట్టిదనిన..."  

...అన్న సూత్రధారుడి వ్యాఖ్యానం తర్వాత మొదటి చరణం మొదలవుతుంది. సినిమా గ్రామర్ ని అనుసరించి, నాయికా నాయకుల పరిచయానికి వాడుకున్నారీ చరణాన్ని. 

"వేగుచుక్కే తెల్లవారంగ దిగివచ్చి 
చెలియ చెక్కిట తాను చుక్కాయెనే  
తన ఇంటి కోడలౌ తరుణీ లలామకు  
ఉదయభారవి నుదుట బొట్టాయెనే 
ఇరులన్నితెలవారి  కురులైన వేళ 
విరులన్ని సీతమ్మ సిరులాయెనే.." 

సీతమ్మకి వేగుచుక్క బుగ్గన చుక్క అయ్యింది. శ్రీరాముడు ఇనకుల తిలకుడు, అంటే సూర్యవంశంలో ఉద్భవించిన వాడు. ఆ వంశపు మూల పురుషుడు సాక్షాతూ సూర్యుడే. ఆ లెక్కన సూర్యుడికి సీత కాబోయే కోడలి వరస. తన ఇంటి కోడలు కాబోతున్న సీతకి సాక్షాత్తూ ఉదయభానుడే నుదుట బొట్టుగా మారాడు. తెల్లవారుతూనే అప్పటివరకూ దట్టంగా ఉన్న చీకట్లన్నీ సీతకి కురులుగా మారిపోగా, పువ్వులన్నీ సీత జడలో సిరులుగా అమరిపోయాయి.  

"హంసనడిగే నడక ఒక ఇంత నడచి 
హృదయపు గవాక్షమ్ము చెలి కొంత తెరచి 
చూపులోపల మరుని తూపులే పరచి 
చూసింది చూసింది సీతమ్మ కన్ను 
చూపులే నమ్మని మన్నులో మిన్ను.."

హంసని అడిగి పుచ్చుకున్న నడకతో స్వయంవర మండపానికి వచ్చిన సీత, గుండె తలుపుని కొంచం తెరిచి, తన చూపుల్లో మన్మధుడి బాణాలు గుప్పించి, నమ్మశక్యం కాని విధంగా కనిపించిన ఆకాశాన్ని (నీలమేఘ శ్యాముడు) చూసింది. 

ఇక రెండో చరణం నాయికానాయకుల డ్రీమ్ సీక్వెన్సు. పల్లవి, తొలి చరణానికి  ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం, వాణి జయరాంలతో పాటు ఎస్పీ శైలజ, జి. ఆనంద్ గొంతు కలపగా, రెండో చరణం కేవలం బాలూ, వాణీ జయరాం మాత్రమే పాడారు. భావం సీతా రాముల పరస్పర పరిచయాలు, గ్రీటింగ్సు చెప్పుకోవడమే కానీ, పదాల పోహళింపు, ట్యూను, సంగీతం కలిపి మళ్ళీ మళ్ళీ వినాలనిపించేలా చేశాయి. 

"ధన్యోస్మి ప్రభు శ్రీరామా 

ధరణిజ గగన ఘనశ్యామా 

ధన్యోస్మి ప్రియే  శ్రీరామే 
ధరణిజ చంద్ర కళోద్ధామే 

ధీర సమీర దృగంచల కంపిత గుంఫిత ముగ్ధ తనూలతికే 
అవనత ముఖ కమలే అమలే దర్శిత దరహసితే సీతే 

ధన్యోస్మి ప్రియే  శ్రీరామే 

కౌశిక ధర్మ విచారణ చారణ చరణా రవికుల నవ కిరణా 
అవనిజ నిజ శిరసా మనసా వందిత గుణధామా రామా..

ధన్యోస్మి ప్రభు శ్రీరామా" 

'దృగంచల'  దగ్గర బాలూ కాస్త తడబడినా 'మామ' మహాహేవన్ టేక్ ఒకే చేసేశారు. 

"సీతారాముల కళ్యాణం ఇలలో ప్రణయానికి ప్రాణం 
సిరికీ హరికీ కళ్యాణం ధరలో జేగంటల నాదం.."  

...అన్న బృందగానంతో ముగుస్తుంది పాట. సినిమా టైటిల్ 'జేగంటలు' ని జాగ్రత్తగా అమర్చారు సాహిత్యంలో. నటీనటుల విషయానికి వస్తే కథానాయిక ముచ్చెర్ల అరుణకిది మొదటి సినిమా, నాయకుడు రాంజీ కి రెండో సినిమా.  ఈ పాటలోనే కాదు, సినిమా మొత్తం ఇద్దరూ కెమెరాని భయం భయంగా చూస్తూనే నటించేశారు. దర్శకత్వం తదితరాల గురించి ముందే చెప్పేసుకున్నాం కదా.  వేటూరి సాహిత్యం, వాణీ జయరాం గొంతు మాత్రం అలా గుర్తుండిపోతాయీ పాటలో.

ఓం నమః నయన శృతులకు ...

 "జీవన వేణువులలో మోహన పాడగా..."

ఇంకెంతో కాలం బతకమని తెలిసిన ఓ అబ్బాయీ, అమ్మాయీ ప్రేమలో పడ్డప్పుడు పాడుకునే యుగళగీతంలో "ఈ మంచు బొమ్మలొకటై కౌగిలిలో కలిసి కరిగే లీలలో" లాంటి మాటల్ని పొదగగలిగే సినీ కవి వేటూరి ఒక్కరేనేమో బహుశా!  మణిరత్నం తెలుగులో తీసిన ఏకైక సినిమా 'గీతాంజలి' (1989) కి సింగిల్ కార్డు గేయ రచయిత వేటూరి. కథకి తగ్గట్టుగానే పాటల్లోనూ భావుకత, ఆర్ద్రత వినిపిస్తాయి. మిగిలిన అన్ని పాటలూ ఒక ఎత్తైతే, రౌండ్ ట్రాలీ వేసి కేవలం చుంబన దృశ్యంతో పాట మొత్తం చిత్రీకరించేసిన 'ఓం నమః' పాట ఒక్కటీ ఓ ఎత్తు - చూడడానికే కాదు, వినడానికి కూడా. 

ఓం నమః నయన శృతులకు
ఓం నమః హృదయ లయలకు ఓం
ఓం నమః అధర జతులకు
ఓం నమః మధుర స్మృతులకు ఓం
నీ హృదయం తపన తెలిసి నా హృదయం కనులు తడిసే వేళలో..
ఈ మంచు బొమ్మలొకటై కౌగిలిలో కలిసి కరిగే లీలలో

రేగిన కోరికలతో గాలులు వీచగా
జీవన వేణువులలో మోహన పాడగా
దూరము లేనిధై లోకము తోచగా
కాలము లేనిదై  గగనము అందగా

సూరేడే ఒదిగి ఒదిగి జాబిల్లి ఒడిని అడిగే వేళా
ముద్దుల సద్దుకే నిదుర రేగే ప్రణయ గీతికి...

ఒంటరి బాటసారి జంటకు చేరగా 
కంటికి పాపవైతే రెప్పగ మారనా
తూరుపు నీవుగా వేకువ నేనుగా
అల్లిక పాటగా పల్లవి ప్రేమగా
ప్రేమించే పెదవులొకటై పొంగించే సుధలు మనవైతే
జగతికే అతిథులై  జననమందిన ప్రేమ జంటకు... 

ఇప్పుడంటే ఏబీసీడీ లతో అక్షరాభ్యాసాలు జరుగుతున్నాయి కానీ ఒకప్పుడు మొదటిసారిగా పలకమీద 'ఓం నమః శివాయః' రాసి దిద్దించి, ఆ తర్వాత అఆలు మొదలుపెట్టేవారు. ఈ ఓం నమఃలు క్రమేణా 'ఓనమాలు' అయ్యాయి. ఈ పాటలో జంట ప్రేమకి ఓనమాలు దిద్దుకుంటోంది. నయన శృతులకి, హృదయ లయలకి, ఆధర జతులకి, మధుర స్మృతులకీ ఓం నమఃలు. అలతి అలతి పదాలకి భావుకత అద్ది రాసిన రెండే చరణాలు. గుండె చప్పుడుతో మొదలయ్యే నేపధ్య సంగీతం, జానకి-బాలూల పోటాపోటీ గానం. వెనక్కి తిరిగి చూసుకుంటే గడిచిన మూడు దశాబ్దాలలోనూ ఇలాంటి పాట ఇంకోటి రాలేదేమో అనిపిస్తోంది. ఇకపై వచ్చే అవకాశమూ పెద్దగా కనిపించడం లేదు.

స్వాతి చినుకు సందెవేళలో ...

మన సినిమాల్లో పాటలకి, అందునా వాన పాటలకి, ప్రతికించి సందర్భం అంటూ ఉండాల్సిన అవసరం లేదు. నాయికో, నాయకుడో లేక సైడు కేరెక్టర్లో కలగనేస్తే సరిపోతుంది. సినిమా ఆసాంతమూ ఎలాంటి కాస్ట్యూమ్స్ ధరించినా వాన పాట అనేసరికి నాయిక చీర కట్టక తప్పదు. తెలుగుదనమా, మజాకానా? అలాగే గీత రచయితలూనూ.. రెండో మూడో చరణాల్లో వాననీ, నాయికనీ వర్ణించేస్తే సరిపోతుంది. అనాదిగా మన వానపాటల సంప్రదాయం ఇదే. అత్యంత అరుదుగా ఈ సంప్రదాయానికి కాసిన్ని మినహాయింపులు దొరుకుతూ ఉంటాయి. 

'ఆఖరి పోరాటం' (1988) సినిమాలో 'స్వాతి చినుకు సందెవేళలో..' అనే వాన పాటని పూర్తిగా సందర్భోచితం అనలేం కానీ, అలాగని డ్రీమ్ సీక్వెన్సు కూడా కాదు. నాయికానాయకులిద్దరూ కలిసి విలన్ల దృష్టిని మళ్లించి, చిన్నపిల్లల్ని రక్షించడం కోసం చేసిన డైవర్షన్ స్కీములో భాగం. మామూలుగా అయితే ఇది వ్యాంపు గీతానికి అనువైన సందర్భం. కానీ దర్శకుడు కె. రాఘవేంద్రరావు, శ్రీదేవి-నాగార్జునల మీద ఓ వానపాటని చిత్రీకరించేశాడు. వేటూరి రచన, ఇళయరాజా స్వర రచన, జానకీ-బాలూల యుగళం. (తీరాచేసి కథ ప్రకారం నాయిక మామూలమ్మాయేమీ కాదు, పవర్ఫుల్ ఆఫీసర్. అయినప్పటికీ విలన్ల భరతం పట్టేందుకు స్కిన్ షో తప్ప వేరే దారి దొరక్కపోవడమే విషాదం!). 

"స్వాతి చినుకు సందెవేళలో... లేలేత వణుకు అందగత్తెలో... 
మబ్బే కన్ను గీటే అరె మతే పైట దాటే
చలే కొరుకుతుంటే చెలే ఒదుగుతుంటే
భలేగుంది పడుచు ముచ్చటా  బలే కదా గాలి ఇచ్చటా"

...అంటూ నాయకుడు పాట అందుకుంటాడు. తగుమాత్రం గాలితో వర్షం మొదలవుతుంది తెరమీద. మబ్బు కన్ను గీటడమూ, మతి పైట దాటడమూ వేటూరి మార్కు చమక్కులు. 'బలే కదా గాలి ఇచ్చటా' అనడంలో నాయికా నాయకుల మధ్యకి వచ్చి చేరిన గాలి బలైపోతోందన్న కొంటెదనం ఉంది. శ్రద్దగా వినకపోతే 'భలే కదా గాలి ఇచ్ఛటా' గా పొరబడే అవకాశమూ ఉంది.  

"స్వాతి చినుకు సందెవేళలో... లేలేత వలపు అందగాడిలో... 
ఈడే ఉరుముతుంటే... నేడే తరుముతుంటే
సరాగాలేతోటే స్వరాలల్లుకుంటే
పదా అంది పడుచు పూపొదా.. ఇదే కదా చిలిపి ఆపదా"

...ఇది నాయిక కొనసాగింపు. సాధారణంగా పాటకి ఒకటే పల్లవి ఉంటుంది కానీ, ఈ పాటకి ఒకేలా వినిపించే రెండు పల్లవులు. వర్షానికి తగ్గ వాతావరణం - చినుకు, వణుకు, మబ్బు, చలి, గాలి, ఉరుము - మొత్తం రెండు పల్లవుల్లోనూ అమరిపోయింది. వీటికి జతగా మరో రెండు చరణాల యుగళం. 

"ఈ గాలితో ఒకే చలీ ఈ దెబ్బతో అదే బలి
ఈ తేమలో ఒకే గిలీ ఈ పట్టుతో సరే సరి
నీ తీగకే గాలాడక.. నా వీణలే అల్లాడగా..
నరాలన్ని వేడి పదాలెన్నొ పాడా
వరాలిచ్చి పోరా వరించాను లేరా
చల్లని జల్లుల సన్నని గిల్లుడు సాగిన వేళా.. కురిసిన... "

సున్నితమైన శృంగారం, వానపాటకి తప్పదు కదా.  "నీ తీగకే గాలాడక.. నా వీణలే అల్లాడగా.." అన్నది పూర్తిగా వేటూరి మార్కు. "నరాలన్ని వేడి పదాలెన్నొ పాడా" లో 'వేడి' పదాలకి సంబంధించింది, వేడిపదాలు.. పాటలో పలికిన విధానం  'వేడుకోలు' అని అర్ధం స్ఫురింపజేస్తోంది. 

"ఈ వానలా కథేమిటో.. నా ఒంటిలో సొదెందుకో
నీకంటిలో కసేమిటో.. నాకంటినీ తడెందుకో
తొలివానలా గిలిగింతలో.. పెనవేసినా కవ్వింతలో
ఎదే మాట రాకా పెదాలందు ఆడా
శృతే మించిపోయి లయే రేగిపోగా
మబ్బుల చాటున ఎండలు సోకిన అల్లరి వేళా మెరిసిన..."

లాకాయిలూకాయి కవులెవరూ "నీకంటిలో కసేమిటో.. నాకంటినీ తడెందుకో" అనలేరు. గుండె గొంతుకలో కొట్టాడడం తెలుసు కానీ, ఇక్కడ కవి ఆ ఎదని పెదాలవరకూ తీసుకొచ్చేశారు. శ్రుతిలయల్ని మాత్రం విడిచిపెట్టారా ఏంటి? 

ఇళయరాజా ఇచ్చిన హుషారైన ట్యూనుకి అంతే హుషారుగా పాడారు గాయనీగాయకులు. నాగేశ్వరరావుతో ఆడిపాడిన డ్యూయెట్లన్నింటికీ చెప్పుల్ని త్యాగం చేసిన శ్రీదేవి, వాళ్ళబ్బాయితో చేసిన ఈ పాటకీ ఒఠి కాళ్లతోనే నర్తించింది పాపం. అంతకు ముందు సంవత్సరం దేశాన్ని ఊపేసిన 'మిస్టర్ ఇండియా' వానపాట ఆమెకి బాగా ఉపయోగించి ఉండాలి, ఈపాట విషయంలో. (నాకైతే, ఆ పాట చూసే ఈ పాటని కథలో ఇరికించి ఉంటారని బలమైన సందేహం). చూడ్డానికే కాదు, వినడానికీ బాగుండే ఈ పాట నా ప్లేలిస్టులో పర్మనెంటు మెంబరు. 

"ఒకప్పుడు శహన రాగంలో 'మామ' మనోహరంగా డ్యూయెట్ చేస్తే, రాజా పరమ విషాద రాగంగా పరిగణింపబడే శుభపంతువరాళి రాగంలో డ్యూయెట్ చేసి ఆహా అనిపించారు. అదే 'ఆఖరి పోరాటం' చిత్రంలో శృంగార రస వర్ష గీతం 'స్వాతి చినుకు సందెవేళలో' పల్లవితో సాగుతుంది" -- వేటూరి 'కొమ్మకొమ్మకో సన్నాయి' నుంచి..

చైత్రము కుసుమాంజలి ...

సాహిత్యంలో ఋతు సౌందర్య వర్ణనకి కాళిదాసు పెట్టింది పేరు. తెలుగులో ఆ ఘనత కవిసమ్రాట్ విశ్వనాథ సత్యనారాయణదే. ఋతుసంహార కావ్యం సాక్షిగా. మరి, ఆ విశ్వనాథకి ప్రత్యక్ష శిష్యుడైన వేటూరి ఋతుశోభని వర్ణిస్తూ పాట రాస్తే? నిజానికి వేటూరి పాటల్లో ఋతువుల ప్రస్తావన కనిపిస్తూనే ఉంటుంది కానీ, కేవలం ఋతువులే ఇతివృత్తంగా రాసిన పాటలు తక్కువ. అలాంటి పాటలు రాసే అవకాశాలు అరుదుగానే వచ్చాయని అర్ధం. వచ్చిన ప్రతిసారీ వేటూరి కలం పరవళ్లు తొక్కింది. ఇందుకు 'ఆనంద భైరవి' (1984) సినిమా కోసం దర్శకుడు జంధ్యాల రాయించుకున్న 'చైత్రము కుసుమాంజలి' పాట చక్కని ఉదాహరణ. 

"చైత్రము కుసుమాంజలి
పంచమ స్వరమున ప్రౌఢ కోకిలలు
పలికే మరందాల అమృత వర్షిణి"

శాస్త్రీయ సంగీత స్వరాలు ఒక్కొక్కటీ ఒక్కొక్క పక్షి/జంతువు చేసే ధ్వనుల నుంచి పుట్టాయంటారు. వీటిలో పంచమానికి ఆధారం కోకిల స్వరం. ఆ కోకిల వసంత ఋతువు (చైత్ర వైశాఖ మాసములు) లో మాత్రమే పాడుతుంది. చైత్రము అంటేనే కొత్త చివుళ్లు, పువ్వులు. ఆ పూలతో సాక్షాత్తూ చైత్రమే అంజలి ఘటిస్తోంది, కోకిల పాటల నేపథ్యంలో.. ఆ కోయిలలు అమృతం (మరందము) తాగి పడుతున్నాయా, లేక 'అమృత వర్షిణి' రాగం పాడుతున్నాయా? వేటూరికే తెలియాలి. ఇంతకీ ఈ అంజలి ఎవరికో తెలియాలంటే చరణాల్లోకి వెళ్ళాలి.

"వేసవిలో అగ్నిపత్రాలు రాసే
విరహిణి నిట్టూర్పులా కొంత సాగి
జలద నినాదాల పలుకు మృదంగాల
వార్షుక జలగంగలా తేలిఆడే
నర్తనకీ, కీర్తనకీ, నాట్య కళాభారతికీ
చైత్రము కుసుమాంజలి"

విరహం కారణంగా వచ్చే నిట్టూర్పు లాంటి రాగం.. ఆ విరహం కూడా వేసవిలో ఆకులు కాలినప్పుడు పుట్టే వేడి లాంటిది (అసలే వేసవి, ఆపై అగ్ని). మృదంగ ధ్వనుల్లాంటి మేఘ గర్జనల నేపథ్యంలో (జలద నినాదాల) తెలివచ్చే వర్షం లాంటి నృత్యం. ఈ సంగీత నృత్యాలతో పాటు నాట్యకళా భారతికి కూడా చైత్రము కుసుమాంజలి పలుకుతోంది అంటున్నారు కవి. వసంతం తర్వాత వరసగా వచ్చే గ్రీష్మ, వర్ష ఋతువుల్ని వర్ణించారీ చరణంలో. 

"శయ్యలలో కొత్త వయ్యారమొలికే
శరదృతు కావేరిలా తీగ సాగి
హిమ జలపాతాల, సుమశర బాణాల
మరునికి మర్యాదలే చేసి చేసి
చలి ఋతువే సరిగమలౌ నాద సుధా మధువనికీ
చైత్రము కుసుమాంజలి"

శయ్యలు కొత్త వయ్యారాలు ఒలికించే శరదృతువులో (ఆశ్వయుజ, కార్తీక మాసములు శరదృతువు కదా - సహజం), తీగసాగి ప్రవహించే కావేరీ నది, హిమ జలపాటలతోటి, మన్మధుడి  బాణాలతోటీ  మన్మధుడికి మర్యాదలు చేసే చలి ఋతువునే  (హేమంతం - మార్గశిర, పుష్య మాసములు) సరిగమలుగా మార్చగలిగిన సంగీత వనానికి చైత్రము కుసుమాంజలి అర్పిస్తోంది. శరత్తు, హేమంతం ఈ చరణంలో భాగాలయ్యాయి. సందర్భశుద్ధి కాదని కాబోలు, శిశిరం జోలికి వెళ్ళలేదు కవి. 

దొమ్మరికులానికి చెందిన ఒక బాలికని నాట్యగత్తెగా తీర్చిసిద్ధేందుకు శిష్యురాలిగా స్వీకరించిన ఓ అగ్రహారపు నాట్యాచార్యుడు ఆమెకి పాఠం చెప్పడం ఈ పాట సందర్భం. పల్లవిలో బాలిక, చరణాలకి వచ్చేసరికి అందమైన యువతిగా ఎదుగుతుంది. రుతువులు గడిచాయన్నమాట! సంగీత నాట్యాల ప్రత్యేకతని చెప్పే సందర్భోచిత గీతమే అయినా, ఋతువులని నేపథ్యంగా తీసుకోడం వల్ల పాట మధ్యలో ఫార్వార్డ్ చక్రం తిప్పాల్సిన పని లేకపోయింది దర్శకుడికి. రమేష్ నాయుడు స్వరపరిచిన ఈ పాటని ఆర్తితో పాడారు ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం. గిరీష్ కర్నాడ్, మాళవిక, బేబీ కవిత నర్తించగా,  పుచ్చా పూర్ణానందం కూడా కనిపిస్తారీ పాటలో. 

మిత్రులందరికీ శ్రీ ప్లవ నామ సంవత్సర ఉగాది శుభాకాంక్షలు!!

కలికి చిలకల కొలికి ...

చిన్నప్పుడు నాకు ఇంట్లోనూ, బడిలోనూ కూడా నేర్పించిన పాట 'కలవారి కోడలు కలికి కామాక్షి.. కడుగుచున్నది పప్పు కడవలో పోసి.. అప్పుడే వచ్చెను ఆమె పెద్దన్న.. కాళ్లకు నీళ్లిచ్చి కన్నీళ్లు నింపె..' ఒక ద్విపదలా సాగిపోతుంది. కన్నీళ్లు పెట్టుకున్న చెల్లెలిని పుట్టింటికి ప్రయాణం చేస్తాడు పెద్దన్న. కలవారి కోడలు ఇల్లు కదలడం అంటే మాటలా? ఎందరి అనుమతి కావాలో కదా. 'కుర్చీ పీట మీద కూర్చున్న అత్తా.. మా అన్నలొచ్చారు మమ్మంపుతారా?' అని అత్తగారిని అడిగితే, 'నేనెరుగ నేనెరుగ మీ మామనడుగు' అనేస్తుంది అత్తగారు. వరసగా మామ, బావ, తోడికోడలు అయ్యాక చివర్లో భర్త అనుమతి కోరి, అతగాడు 'పెట్టుకో సొమ్ములు, కట్టుకో చీర.. పోయిరా సుఖముగా పుట్టింటికిని' అనడంతో పాట ముగుస్తుంది. 

చెవికింపుగా ఉండడం వల్లనో ఏమో కానీ చాలా త్వరగా నేర్చేసుకున్నానీ పాటని. అది మొదలు, ఎవరు పాడమన్నా ఈ పాటే అందుకునే వాడిని. తాతయ్య చేయించే విద్యా ప్రదర్శనల్లో అయితే ఈ పాటకి వన్స్ మోర్లు పడేవి. కాలక్రమంలో పాట జ్ఞాపకాల మరుగున పడిపోతూ ఉండగా, నాగేశ్వర రావు, రోహిణి హట్టంగడి, మీనా ప్రధాన పాత్రలుగా క్రాంతికుమార్ దర్శకత్వంలో వచ్చిన 'సీతారామయ్య గారి మనవరాలు' సినిమాని మొదటిసారి చూస్తున్నప్పుడు వేటూరి రాసిన  'కలికి చిలకల కొలికి మాకు మేనత్త..' పాట మొదలవ్వగానే చిన్ననాటి 'కలవారి కోడలు' గుర్తొచ్చేసింది. కలవారి కోడలు తనకోసం అనుమతులు అడిగితే, సీతారామయ్య గారి మనవరాలు సీతేమో మేనత్తని పుట్టింటికి తీసుకెళ్లడం కోసం ఆమె అత్తమామలనీ, భర్తనీ అనుమతి కోరుతుంది, ఒక్కొక్కరినీ ఒక్కో చరణంలో.

"కలికి చిలకల కొలికి మాకు మేనత్త.. 
కలవారి కోడలు కనకమాలక్ష్మి.. 
అత్తమామల కొలుచు అందాల అతివ.. 
పుట్టిల్లు ఎరుగని పసి పంకజాక్షి.." 

అంటూ తన అత్తని గురించి చెప్పి... 

"మేనాలు తేలేని మేనకోడల్ని.. 
అడగ-వచ్చా మిమ్ము ఆడకూతుర్ని.. 
వాల్మీకినే మించు వరస తాతయ్య.. 
మా ఇంటికంపించవయ్య మావయ్య.." 

అంటూ తన అత్త మావగారి అనుమతి కోరింది మొదటగా. నిజానికి మేనా తెచ్చే స్థోమత ఉన్న పిల్లే, అంబాసిడర్ కారు తెస్తుంది కూడాను. ఆడపిల్ల అత్తవారితో మాట్లాడేప్పుడు పిల్ల తరఫువారు తమని తాము కొంత తగ్గించుకోవడం అనే సంప్రదాయం ఒకటి ఉండేది పాతరోజుల్లో. ఆ కారణానికి మాడెస్టీ చూపించి ఉంటుంది. 'వాల్మీకినే మించు వరస తాతయ్య' అనడం అతిశయోక్తే కానీ తప్పదు. ఆ తాతయ్యకి, తన తాతయ్యకి వచ్చిన మాట పట్టింపు కారణంగానే మేనత్తకి ఏళ్ళ తరబడి పుట్టింటి మొహం చూసే వీలు లేకపోయింది. రెండు కుటుంబాల మధ్యా సహృద్భావం కలుషితమయ్యింది. ఆ పెద్దాయన్ని మంచి చేసుకోవాలి కదా ముందుగా.  ఆయన తర్వాత, ఆయన భార్య అనుమతి.. అంటే మేనత్త గారి అత్తగారు, ఆమె దగ్గరికి వెళ్లి: 

"ఆ చేయి ఈ చేయి అద్దగోడలికి.. 
ఆ మాట ఈ మాట పెద్ద కోడలికి.. 
నేటి అత్తమ్మా నాటి కోడలివే.. 
తెచ్చుకో మాయమ్మ నీవు ఆ తెలివి.."

..అంటూ చురక పెడుతుంది. ఇక్కడ 'అద్దగోడలు' గురించి చెప్పుకోవాలి. కట్టె పొయ్యిల మీద వంటలు చేసుకునే పూర్వపు రోజుల్లో పొయ్యిలకి పక్కనే కుడి చేతి వైపున మరీ ఎత్తైనది కాని గోడ ఒకటి ఉండేది. బయటి నుంచి చూసేవాళ్ళకి పొయ్యి మీది వంట కనిపించదు, అదే సమయంలో వంటింటికి గాలాడుతుంది. పైగా, వంటకి ఉపయోగించే గరిటల్లాంటివి అందుబాటులో పెట్టుకోడానికి వీలుగా ఉండే గోడ అది. తరచూ వాడుతూ ఉండడం వల్ల ఆ 'అద్దగోడ' కి రాపిడి ఎక్కువ. అత్తింట్లో పెద్దకోడలి పరిస్థితి కూడా అలాంటిదే, గుట్టుగా సమర్ధించుకు రావాల్సిన విషయాలు చాలానే ఉంటాయి. "ఇప్పుడంటే నువ్వు అత్తగారివి అయ్యావు కానీ, ఒకప్పుడు నువ్వూ కోడలివే, గుర్తు చేసుకో" అని వినయం తగ్గకుండానే జ్ఞాపకం చేసింది. (కొందరు పండితులకి ఈ అద్దగోడలు గురించి తెలియకే కాబోలు, ఈ పాట పాడినందుకు చిత్రకి 'నంది' అవార్డు రావడాన్ని తప్పు పట్టారు, 'అత్తాకోడలు అనడం రాక అద్దగోడలు అని పలికింది, అయినా బహుమతీ ఇచ్చేశారూ' అని). అంతటితో ఆగకుండా: 

"తలలోని నాలికై తల్లిగా చూసే.. 
పూలల్లో దారమై పూజలే చేసే.. 

నీ కంటిపాపలా కాపురం చేసే.. 
మా చంటిపాపను మన్నించి పంపు.."  

అంటూ తన మేనత్త గుణగణాలు వర్ణించింది. 'నీ పెద్ద కోడలు నీకు తలలో నాలికలా మసలుకుంటూ ఎన్నో బాధ్యతలు మోస్తున్నా, మాకు (పుట్టింటి వాళ్లకి) మాత్రం ఆమె చంటిపాపే..కాబట్టి ఆమెని పుట్టింటికి పంపించు' అని అడిగింది.  సినిమా కథలో బావగారు, తోడికోడలు లేకపోవడం వల్ల కాబోలు, నేరుగా మావయ్య దగ్గరికే వెళ్ళింది, తదుపరి అనుమతి కోసం: 

"మసకబడితే నీకు మల్లెపూదండ.. 
తెలవారితే నీకు తేనె నీరెండ.. 
ఏడుమల్లెలు తూగు నీకు ఇల్లాలు.. 
ఏడు జన్మల పంట మా అత్త చాలు..
పుట్టగానే పూవు పరిమళిస్తుంది.. 
పుట్టింటికే మనసు పరుగు తీస్తుంది..
తెలుసుకో తెలుసుకో మనసున్న మామ.. 
సయ్యోధ్యనేలేటి సాకేతరామా.."  

..ఇంత లాలనగా అడిగితే కాదంటారా? వాళ్లంతా కూడా తోడొచ్చి మరీ పుట్టింటికి తీసుకొచ్చారు అమ్మాయి మేనత్తని. తొలి చరణంలో 'వాల్మీకినే మించు వరస తాతయ్య' అని తాతయ్యని, చివరి చరణంలో 'సయ్యోధ్యనేలేటి సాకేతరామా..' అని ఆయన కొడుకునీ సంబోధించడం ద్వారా రాముడిని వాల్మీకికి కొడుకుని చేసేసిన చమత్కారి వేటూరి. "కలవారి కోడలు కలికి కామాక్షి పాట స్ఫూర్తితోనే కలికి చిలకల కొలికి పాట పుట్టింద"ని చాలా సందర్భాల్లో చెప్పారు వేటూరి. 'అమెరికాలో పుట్టి పెరిగిన సీత పాత్రకి ఇన్నిన్ని సంప్రదాయాలు, మర్యాదలూ ఎలా తెలుసునబ్బా?' అన్న ప్రశ్నని పక్కనపెట్టి వింటే పదికాలాలు గుర్తుండిపోయే పాట ఇది. సహజమైన చిత్రీకరణ చూడడానికి హాయిగా అనిపిస్తుంది. ఈ పాటకి స్వరరచన కీరవాణి. చిత్ర ఈ పాట పాడిన విధానాన్ని ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోవాలి. ఒక్కో చరణంలో అవతలి బంధువుకి తగ్గట్టు ఒక్కో మాడ్యులేషన్ వినిపిస్తుంది ఆమె గొంతులో. ఇది గమనించినప్పుడు ఆమెకి అవార్డు రావడాన్ని గురించి ఎలాంటి సందేహాలూ కలగవు. 

"'సీతారామయ్య గారి మనవరాలు' తర్వాత నేను రాసిన తెలుగు పాటల్లో నేనే తెలుగుతనాన్ని వెతుక్కోవలసిన స్థితిలో పడ్డాను" -- వేటూరి ('కొమ్మకొమ్మకో సన్నాయి' నుంచి) 

ఇది నా ప్రియ నర్తన వేళ ...

"ఉత్తరాన ఒక ఉరుము వురిమినా
ఉలిపి చిలిపి మెరుపొకటి మెరిసినా
ఒక కదలిక.. చిరు మెదలిక..
గిలిగింతగ జనియించగా.. "

నాట్యాన్ని తన జీవితంలో ఒక భాగంగా చేసుకున్న ఆ అమ్మాయికి, ప్రమాదంలో ఓ కాలిని కోల్పోవడం చాలా పెద్ద షాక్. అంగవికలురాలిని అయ్యానన్న బాధ కన్నా, తనకి ఇష్టమైన నాట్యాన్ని ఇక మళ్ళీ చేయలేనన్న బాధే ఆమెని ఎక్కువగా కుంగదీసింది. ఒక్కసారిగా తన శరీరంలో వచ్చిన మార్పు, ఆమెకి తన చుట్టూ ఉన్న వాళ్ళని అర్ధం చేసుకోడానికి ఉపకరించింది. సమాజం చూపించే నిరసనలు, సానుభూతి ఆమెలో పట్టుదలని పెంచాయి. కృత్రిమ కాలిని గురించి విన్నప్పుడు ఆమె మొదటి ఆలోచన, 'ఆ కాలితో తిరిగి నాట్యం చేయగలనా?' అనే. 

నిజానికి అదంత సులువైన విషయం కాదు. అసాధ్యం అన్నవాళ్లూ ఉన్నారు. కానీ, ఆమెలో పట్టుదల ఆ అసాధ్యాన్ని సాధ్యం చేసింది. అప్పటికే ఔపోసన పట్టిన నాట్యాన్ని కృత్రిమ కాలితో మళ్ళీ నేర్చుకుంది. తన నాట్యం మీద తనకి నమ్మకం కుదిరాక, నాట్య ప్రదర్శన ఏర్పాటు చేసింది. నవ్విన నలుగురినీ పిలిచింది. వాళ్ళ ఎదుట మరింత ఆత్మవిశ్వాసంతో ప్రదర్శన ఇచ్చింది. 

సుధాచంద్రన్ నిజజీవిత గాధకి కాస్త కల్పనని జోడించి సింగీతం శ్రీనివాసరావు రూపు దిద్దిన సినిమా 'మయూరి' (1984). తాన పాత్రని తానే పోషించింది సుధా చంద్రన్. కృత్రిమ కాలితో ఆమె చేసే నాట్యం సినిమాకి పతాక సన్నివేశం. ఆ సందర్భానికి అద్భుతమైన సాహిత్యాన్ని అందించారు వేటూరి. ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం సంగీత సారధ్యంలో నిరుపమానంగా పాడారు ఎస్. జానకి. 

"అందెలు పిలిచిన అలికిడి లో
అణువణువున అలజడులూ
ఎద పదమొకటౌ లాహిరిలో
ఎన్నడు ఎరగని వురవడులూ.. " 

కాలి అందెలు రా రమ్మని పిలుస్తూ ఉంటే ఆ నర్తకి శరీరంలో అణువణువూ అలజడికి లోనవుతుంది. గుండె చప్పుడు, అందెల సవ్వడీ  కలిసిపోయి, ఆమెలో అంతకు మునుపెన్నడూ లేని వురవడి కలుగుతోంది. 

"ఇది నా ప్రియ నర్తన వేళ
తుది లేనిది జీవన హేల.. " 

తనకెంతో ఇష్టమైన నాట్యాన్ని (మళ్ళీ) చేస్తున్న వేళ.. జీవన్నాటకానికి ముగింపు ఎక్కడుంది??

"ఉత్తరాన ఒక ఉరుము వురిమినా
ఉలిపి చిలిపి మెరుపొకటి మెరిసినా
ఒక కదలిక.. చిరు మెదలిక..
గిలిగింతగ జనియించగా.. "

నాట్య మయూరి జీవితంలో అత్యంత కీలకమైన ఘట్టంలో పాడుకునే పాటకి వర్షాన్ని నేపధ్యంగా ఎంచుకోవడం.. ఎంత గొప్ప ఆలోచన అసలు? వర్షం వచ్చినప్పుడే కదా నెమలి మైమరిచి నాట్యం చేస్తుంది. ఉత్తరం వైపున ఆకాశం ఉరిమిందంటే కుంభవృష్టి కురవబోతోందని అర్ధం. పైగా, ఉరుముకి తోడు ఒక (ఉలిపి) చిలిపి మెరుపు కూడా మెరిసింది. ఆమెలో కదలికకి అంతకన్నా ఇంకేం కావాలి? 

"నాలుగు దిక్కుల నడుమ
పుడమి నా వేదికగా నటన మాడనా
అనంత లయతో నిరంత గతితో 
జతులు పాడనా.. ఆడనా.."

వర్షం ఉత్తరదిక్కు వైపునుంచి వస్తూ ఉండొచ్చు. కానీ ఆమె నాట్యానికి మాత్రం విశాలమైన వేదిక కావాలి. నాలుగు దిక్కులా మధ్యనా ఉన్న నేలంత విశాలమై ఉండాలి. ఎందుకంటే ఆమె లయలు అనంతం, గతులు నిరంతం.. మళ్ళీ చేయలేనేమో  అని బెంగపడ్డ నాట్యాన్ని తనివితీరా చేసి చూపుతానంటోంది ఆ కళాకారిణి. 

"మేఘ వీణ చలి చినుకు చిలికినా
మేను లోన చిరు అలలు కదిలినా
ఒక లహరిక.. మధు మదనిక.. 
వలవంతగ..  జనియించగా.. "

ఉరుము ఉరిమిన తర్వాత చినుకులు రాలడం అత్యంత సహజం. అంతే సహజంగా ఆమె శరీరం అలలుగా (లహరిక), మెరుపు తీగెలా (మదనిక) కదులుతూ, (నాట్యం మీద) వియోగం (వలవంత) కలిగిస్తోంది. 

"సుగమ నిగమ సుధ ఎడద పొంగగా
వరదలాగ ఉప్పొంగనా
వరాళి ఎదలో.. స్వరాల రొదతో 
పదము పాడనా.. ఆడనా ... "

వేదఘోషకి హృదయం పొంగుతూ ఉంటే (సామవేదం నుంచి సంగీతం పుడితే, నాలుగు వేదాల నుంచీ నాట్యం పుట్టింది) తానే వరదలా ఉప్పొంగుతాననీ, 'వరాళి' లో పాడి ఆడతాననీ (గురువు నేర్పించని రాగం 'వరాళి,' ఇది ఎవరికి వారు స్వయంగా నేర్చుకోవాల్సిందే. 'వరాళి' లో పాడడం అంటే, సంగీతాన్ని పూర్తిగా నేర్చుకోవడం) ముక్తాయించిందా నర్తకి. (రెండు చరణాలూ 'పాడనా.. ఆడనా..' తోనే ముగిశాయి). గమకాలని అలవోకగా పలికించే జానకి ప్రతి పదాన్నీ భావగర్భితంగా పలకగా, సాహిత్యంలో ప్రతి పదాన్ని అర్ధం చేసుకుని అభినయించింది సుధా చంద్రన్. 

సందమామ కంచవెట్టి ...

"పిల్ల సిగ్గు చచ్చినా మల్లె మొగ్గ విచ్చినా 

కదలడూ మెదలడూ కలికి పురుషుడూ..."

కారణాలేంటో తెలీదు కానీ, బాపూ-రమణలు  వేటూరి చేత రాయించుకున్న పాటలు బహు తక్కువ. ఆ తక్కువలో ఎక్కువ పాటలు ఆణిముత్యాలే, సాహిత్య పరంగానూ సంగీత పరంగానూ కూడా. ఇక, బాపూ మార్కు చిత్రీకరణ గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పేదేముంది? అందునా, సన్నివేశంలోనూ, సాహిత్యంలోనూ కూసింత రొమాన్స్ ఉన్నట్టయితే తెరమీదకి వచ్చేసరికి అది కాసంత అవుతుంది. రాజేంద్రప్రసాద్ నిర్మాణంలో వచ్చిన 'రాంబంటు' (1996) సినిమా కోసం వేటూరి రాసిన ఈ రొమాంటిక్ గీతం బాపూ-రమణలకి ఎంతగా నచ్చేసిందంటే, రమణ తన ఆత్మకథ 'కోతికొమ్మచ్చి' లో ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించేంత! 

బాలూ చిత్రా పాడిన ఈ పాట యుగళగీతం కాదు. ఎందుకంటే, చిత్ర పాట పాడితే, బాలూ పోర్షన్ కి చరణాల మధ్యలో డైలాగులు ఉంటాయి. ఓ జమీందారు మీద జరిగే కుట్రలో భాగంగా ఆయనగారమ్మాయి కావేరి (ఈ సినిమాలో కావేరి స్క్రీన్ నేమ్ తో పరిచయమై, ఇప్పుడు ఈశ్వరి రావు పేరుతో నటిస్తోంది) ని పెళ్లి చేసుకున్న వాడు అల్పాయుష్కుడౌతాడని జాతకం చెప్పిస్తారు. జమీందారు గారి నమ్మినబంటు రాంబంటు (రాజేంద్రప్రసాద్) అమ్మాయిగారి మెడలో తాళికట్టేసి, నేడో రేపో తను పోయాక ఆమె గండం గడిచిపోతుందని, అప్పుడు నిజమైన పెళ్లి జరుగుతుందన్న ఆలోచనలతో ఉంటాడు. అమ్మాయిగారు రాంబంటుతో ప్రేమలో పడిపోయి, అతనే తన భర్తని మనసా వాచా నమ్ముతూ ఉంటుంది. బ్రహ్మచర్యం అతని దీక్ష, దానిని భగ్నం చేయడం ఆమె కర్తవ్యం. ఈ సందర్భంలో వచ్చే పాట ఇది. 

సందమామ కంచవెట్టి సన్నజాజి బువ్వపెట్టి 

సందెమసక చీరగట్టి సందు చూసి కన్ను కొట్టి 

సిగపువ్వు తెమ్మంటే మగరాయుడు 

అరిటిపువ్వు తెస్తాడు అడవి పురుషుడు 

అవును, 'రాంబంటు' అడవిపురుషుడే. చిన్న బాలుడిగా అడవి నుంచి దివాణం చేరి, అక్కడే పెరిగి పెద్దయినా, అడవి అలవాట్లు విడిచి పెట్టడు. పెళ్లయింది కదా, కొత్త అలవాట్లు చేసుకోవాలి కదా అని ఆమె ఫిర్యాదు. 

భద్రాద్రిరామన్న పెళ్లికొడుకవ్వాల 

సీతలాంటి నిన్ను మనువాడుకోవాల 

బెజవాడ కనకదుర్గ బాసికాలు తేవాల 

బాసరలో సరస్వతి పసుపు కుంకుమలివ్వాల 

ఆమె ఏమంటోందో అస్సలు పట్టించుకోకుండా, అమ్మాయిగారికి జరగాల్సిన పెళ్లి కోసం దేవతలకి ప్రార్ధనలు చేస్తున్నాడు రాంబంటు. 

విన్నపాలు వినమంటే విసుగంటాడు 

మురిపాల విందంటే ముసుగెడతాడు 

బుగ్గపండు కొరకడు పక్కపాలు అడగడు 

పలకడు ఉలకడు పంచదార చిలకడు 

కౌగిలింతలిమ్మంటే కరుణించడు 

ఆవులింతలంటాడు అవకతవకడు 

సందర్భానుసారం అవసరమైన పండు, పాలుని బుగ్గపండు, పక్కపాలుగా మార్చిన చమత్కారం వేటూరిది. 'పంచదార చిలక' అని అమ్మాయిలని అనడం కద్దు. ఆమె ముద్దుగా అతన్ని 'పంచదార చిలకడు' అంటోందా, లేక 'పంచదార' 'చిలకడు' అని ఫిర్యాదు చేస్తోందా? వేటూరికే తెలియాలి.  డైలాగుల్లో మాటల్ని విరిచేసి కామెడీ చేసేసే  ముళ్ళపూడి రమణ డంగై పోయిన పదప్రయోగం 'అవకతవకడు.' 

ఏడుకొండలసామి ఏదాలు సదవాల 

చెవిటి మల్లన్నేమో సన్నాయి ఊదాల 

అన్నవరం సత్తెన్న అన్ని వరాలివ్వాల 

సింహాద్రి అప్పన్న సిరిసేసలివ్వాల 

ఆమె ఘోష అతనికి అస్సలు పట్టడం లేదు. ప్రార్ధనలు కొనసాగాయి, మరికొంచం గట్టిగా.. 

పెదవి తేనెలందిస్తే పెడమోములు 

తెల్లారిపోతున్న చెలి నోములు 

పిల్ల సిగ్గు చచ్చినా మల్లె మొగ్గ విచ్చినా 

కదలడూ మెదలడూ కలికి పురుషుడూ 

అందమంత నీదంటే అవతారుడు 

అదిరదిరి పడతాడు ముదురుబెండడు  

అతిమామూలు వాడుకమాట 'తెల్లారిపోడం' పాటలో ఎంత చక్కగా అమరిపోయిందో అసలు!  'పిల్ల సిగ్గు చచ్చినా మల్లెమొగ్గ విచ్చినా..' రైమింగ్ మాత్రమేనా, ఆ అమ్మాయి విసుగుని ఎంత చక్కగానూ, ముద్దుగానూ చెప్పిందో. ఇక, 'కలికి పురుషుడు,' 'అవతారుడు,' 'ముదురు బెండడు' పూర్తిగా వేటూరి మార్కు పదప్రయోగాలు. చిత్ర చాలా చక్కగా పాడినప్పటికీ, ఈ పాటలో ఎక్స్ ప్రెషన్స్ జానకి గొంతులో అయితే ఇంకెలా పలికి ఉండేవో అనిపిస్తూ ఉంటుంది విన్నప్పుడల్లా. నిజానికి జానకి యాక్టివ్ ఇయర్స్ లోనే ఈ సినిమా వచ్చింది. కానీ, సంగీత దర్శకుడు కీరవాణి జానకి చేత ఏ పాటా పాడించినట్టు లేడు. ఈ పాటలో ఫ్లూట్ ని చాలా బాగా ఉపయోగించారు, అలాగే మొదట్లోనూ, మధ్యలోనూ వచ్చే చిత్ర హమ్మింగ్ కూడా మళ్ళీ మళ్ళీ వినాలనిపిస్తుంది. 

కాశ్మీరు లోయలో ...

"గూటి పడవల్లోన చాటుగా కలిశాక

నీటికైనా వేడి పుట్టాలిలే..." 

హీరో హీరోయిన్లు కాశ్మీర్లో ఓ డ్యూయెట్ పాడుకోవాలి, ఇదీ సందర్భం. కాశ్మీరు అనే మాటొక్కటీ చాలదూ, వేటూరిలాంటి కవికి? అలవోకగా ఓ శృంగార ప్రధాన గీతాన్ని రాసిచ్చేశారు, 'పసివాడి ప్రాణం' (1987) సినిమా కోసం. నాయికా నాయకుల (విజయశాంతి, చిరంజీవి) ఇమేజీకి తగిన విధంగా, సంగీత దర్శకుడు (చక్రవర్తి) ఇచ్చిన జానపద బాణీకి అనువుగా, ప్రేక్షకుల నోళ్ళలో నాలుగు కాలాలపాటు నానేలాగా, అదే సమయంలో సాహిత్యాన్ని గురించి పట్టించుకునే వాళ్ళని గిలిగింతలు పెట్టేలా రాయడం అనే అష్టావధానాన్ని అతి గడుసుగా నిర్వహించేశారు. 

"కాశ్మీరు లోయలో కన్యాకుమారిరో

ఓ సందమావ.. ఓ సందమావ.. 

కన్నె ఈడు మంచులో కరిగే సూరీడురో

ఓ సందమావ.. ఓ సందమావ.." 

నాయకుడు నాయికని కాశ్మీరు లోయలో కన్యాకుమారి అంటుంటే, నాయికేమో అతన్ని కన్నె ఈడు మంచులో కరిగే సూరీడు అంటోంది. మామూలుగా అయితే సూరీడు ధాటికి మంచు కరగాలి. కానీ ప్రేమలో ఉన్నవాళ్ళ ఉత్ప్రేక్షలకి లోటేముంది.  పల్లవిలో తొలిసగం అందరూ సులువుగా పాడుకునేలా ఉంటే, రెండోసగం సాహిత్యం మీద దృష్టి పెట్టినవాళ్ళకి విందుభోజనం పెట్టేస్తుంది. 

"పొగరాని కుంపట్లు రగిలించినాదే.. 

పొగరెక్కి చలిగాణ్ణి తగిలేసినాడే.. 

చెమ్మాచెక్క.. చేత చిక్క.. 

మంచమల్లె మారిపోయె మంచు కొండలు.. 

మంచిరోజు మార్చమంది మల్లె దండలు.."

ఆ కన్యాకుమారి అంత చల్లని కాశ్మీరంలో 'పొగరాని కుంపట్లు' రగిలించిందని అతను ముచ్చట పడుతున్నాడు. ఆ ముచ్చటని అర్ధం చేసుకోవాలంటే మనం అలా కాకతీయుల కాలానికి వెళ్లిరావాలి. 

"మాఘ మాసంబు పులివలె మసలుచుండ 

పచ్చడం బమ్ముకొన్నాడు పసరమునకు; 

ముదిత చన్నులు పొగలేని ముర్మురములు; 

చలికి నొఱిగాయ కేలండు సైరికుండు?" 

అంటాడు క్రీడాభిరామకర్త. (ఈ 'క్రీడాభిరామం' రాసింది వినుకొండ వల్లభామాత్యుడనీ, మహాకవి శ్రీనాధుడనీ రెండు వాదనలున్నాయి. ఆ కావ్యం రాసింది ఎవరైనా పొగలేని ముర్మురములని సినిమా పాటలోకి లాక్కొచ్చింది మాత్రం సినీరంగ శ్రీనాధుడే! అర్ధవివరణ కోసం దాశరథి కృష్ణమాచార్య ఆత్మకథ 'యాత్రాస్మృతి' లో 'ముర్మురాలు' అనే అధ్యాయం చూడొచ్చు.)

మనం మళ్ళీ పల్లవిలోకి వచ్చేస్తే, 'పొగరెక్కి చలిగాణ్ణి తగిలేసినాడే' అంటోందామె! అతని పొగరు వెనుక ధీమా ఆమే కదా. అంత మహోన్నతమైన మంచుకొండలూ మంచంలా మారిపోయాయనడం కవిగారి చమత్కృతి. 'మంచిరోజు మార్చమంది మల్లె దండలు' అనడం ద్వారా వాళ్లిద్దరూ పెళ్ళికి ముందే విహార యాత్రకి వచ్చారని చెప్పకనే చెప్పారు. ఇక, తొలి చరణానికి వస్తే.. 

"తేనీటి వాగుల్లో తెడ్డేసుకో.. పూలారబోసేటి ఒడ్డందుకో.. 

శృంగార వీధుల్లో చిందేసుకో.. మందార బుగ్గల్ని చిదిమేసుకో.. 

సూరీడుతో ఈడు చలికాచుకో.. పొద్దారిపోయాక పొద చేరుకో.. 

గుండెలోనే పాగా గుట్టుగా వేశాక గుత్తమైన సోకు నీదే కదా.. "

పాటని మొదలు పెట్టిన కాశ్మీరుని పల్లవికి సరిపెట్టి ఊరుకోకుండా చరణాల్లోకీ తీసుకొచ్చారు. మంచుకొండలు తర్వాత మనకి గుర్తొచ్చేవి తేనీరు, గులాబీ పూలు. 'కోటలో పాగా వెయ్యడం' అనే నానుడి గుండెలో పాగా వేయడంగా మారింది, అదికూడా గుట్టుగా. 

"తస్సా చెక్క..  ఆకు వక్క.. 

ఇచ్చుకోక ముందే ముట్టె తాంబూలము.. 
పెళ్ళి కాక ముందే జరిగె పేరంటము... "

తస్సాదియ్యా, తస్సాచెక్కా ఈ రెండూ గ్రామీణుల భాషలో సర్వసాధారణాలు. ఆకు, వక్క ఇచ్చిపుచ్చుకోక ముందే (తాంబూలాలు మార్చుకోడం/ఎంగేజ్మెంట్) తాంబూలం అందేసిందట. పెళ్ళికి ముందే పేరంటం జరిగిపోవడంతో వింతేముంది? రెండో చరణంలో ఆ జంట చేత ఏమేం చేయించారో చూద్దాం: 

"సింధూర రాగాలు చిత్రించుకో.. అందాల గంధాల హాయందుకో.. 

పన్నీటి తానాలు ఆడేసుకో.. పరువాలు నా కంట ఆరేసుకో.. 

కాశ్మీరు చిలకమ్మ కసి చూసుకో.. చిలక పచ్చ రైక బిగి చూసుకో.. 

గూటి పడవల్లోన చాటుగా కలిశాక నీటికైనా వేడి పుట్టాలిలే.. "

హిందూస్తానీ రాగాల్లో 'సింధూర రాగం' ఒకటి. రోమ్ లో ఉన్నప్పుడు రోమన్ లా ఉండాలి కాబట్టి, కాశ్మీరులో హిందూస్తానీ రాగం పాడుకోమంటోంది నాయిక ('చిత్రించు' కి ఉన్న నానార్ధాల్లో 'అలరించు' ఒకటి). దాల్ సరస్సులో నౌకా విహారం చేయాలంటే మామూలు పడవలో కుదరదు, గూటి పడవ ఉండాల్సిందే. ఆ జంట చాటు సరసానికి నీటికి కూడా వేడి పుడుతుందట. ముందుగానే చెప్పుకున్నట్టుగా, టాప్ స్టార్ల ఇమేజీకి తగ్గట్టుగా ఉండాలి కదా పాట. 

"పూత మొగ్గ.. లేత బుగ్గ.. 

సొట్టబడ్డ చోట పెట్టు నీ ముద్దులు.. 

సొంతమైన చోట లేవు ఏ హద్దులు..." 

ముగింపు వాక్యాలని గురించి ప్రత్యేకించి చెప్పుకోవాల్సింది ఏమీ లేదు కదా. గానం విషయానికి వస్తే, ఎక్స్ప్రెషన్స్ పలికించే విషయంలో జానకితో మరో మారు పోటీ పడే ప్రయత్నం చేశాడు బాలూ. మంచుకొండలు నేపథ్యంలో, సంగీతానికి, సాహిత్యానికి తగ్గట్టుగా ఆహ్లాదకరంగా చిత్రించారు దర్శకుడు ఏ. కోదండరామి రెడ్డి.  గీతా ఆర్ట్స్ పతాకంపై అల్లు అరవింద్ నిర్మించిన ఈ సినిమా విజయంలో ఈ పాటకీ స్థానం ఉంది.

గజ్జె ఘల్లు మన్నదో ...

"వంగతోటెంతొ బాగుంది వయ్యారి వడ్డీలు చెల్లించి పో.. 

కొత్త కవ్వి౦త పుట్టించి గల్ల౦తు చేసేసి వేడిక్కిపో.. వేధించుకో.. వేటాడుకో.."

ఓ అమ్మాయి మావిడిపండులా ఉండే తన మేనమామతో ప్రేమలో పడింది. ఆ మేనమామకి ఆ అమ్మాయి మీద బొత్తిగా అలాంటి అభిప్రాయం లేదు. వాళ్ళుండేది కృష్ణా జిల్లాలో ఓ పల్లెటూళ్ళో. వాళ్ళిద్దరికీ ఓ శృంగార ప్రధానమైన యుగళగీతం రాయాలి (నిజానికి రెండు). దర్శకుడు శరత్ సందర్భం చెప్పారు. సంగీత దర్శక ద్వయం రాజ్-కోటి ట్యూన్ ఇచ్చారు. 'బావ-బావమరిది' (1993) సినిమా కోసం వేటూరి రాసిన పాట ఇలా మొదలైంది: 

"గజ్జె ఘల్లు మన్నదో గుండే ఝల్లు మన్నదో.. 

కట్టు తప్పుతున్నదో గుట్టే చప్పుడైనదో.. 

తట్టుకో తడే తమషా.. ఇచ్చుకో ఒడే మజాగా..

లేత చీకట్లో నీ ఒళ్ళు శృంగార కావిళ్ళు మొయ్యాలిలే.. 

సోకు పూరేకులా విచ్చి మారాకులేసింది నన్నంటుకో.. చిన్నింటిలో.. జున్నంటుకో.."

'సిరిసిరిమువ్వ' సినిమాలో 'గజ్జె ఘల్లుమంటుంటే గుండె ఝల్లుమంటుంది..' అంటూ తాను రాసిన పల్లవినే మరో అర్ధంలో ఉపయోగించారు వేటూరి. ఇక్కడ నాయకుడు ఎద్దుబండి మీద తిరిగే రైతు. ఆ బండి తాలూకు గజ్జెల శబ్దం వినిపించిందంటే అతను వస్తున్నాడని అర్ధం. ఆమె గుండె ఝల్లుమనడం సహజం. అతనికేమో ఆమె కాలి అందెల సవ్వడి వినిపిస్తూ ఉంటే గుండె ఝల్లుమంటోంది, జరగబోయే తతంగాన్ని తల్చుకుని. 'గుట్టు చప్పుడు కాకుండా' అనే వాడుకని, గుట్టు చప్పుడయింది అని చెప్పడం సందర్భోచితమే. శృంగార ప్రధాన గీతాల్లో జున్ను ప్రస్తావన తేకుండా ఉండరు వేటూరి, పైగా ఇక్కడ నాయికా నాయకులవి వ్యవసాయ ప్రధానమైన కుటుంబాలు కూడా. ఇక తొలి చరణానికి వస్తే: 

"ఒంపుల్లో సొంపుల్లో వాటేసుకుంటేనె సంపంగి కంచాలు.. 

ఒళ్లంటుకుంటేనె ఝల్లంటు పుట్టేను వయ్యారి గంధాలు.. 

నీ గాలికే పైట మేఘాలు కమ్మేను సాయంత్ర వేళల్లో.. 

నీ చూపుకే ఊపు ఉయ్యూరు దాటేను ఉల్లాస లీలల్లో.. 

గుత్తమైన గుమ్మ౦దమూ.. వత్తుకున్న వడ్డాణమూ.. గంట కొట్టె కౌగిళ్ళలోనా.. 

మువ్వగోపాల రమ్మంది ముద్దిచ్చి పొమ్మంది మువ్వెన్నడో.. 

జివ్వు జివ్వంటు నా గువ్వ గూడెక్కి కూసింది నీ కోనలో.. నీరెండలో.. నీ గుండెలో.."

శృంగారంతో పాటు స్థానీయతని కూడా పాటలో మేళవించారు వేటూరి. ఊపు ఉయ్యూరు దాటడం, మువ్వగోపాలుణ్ణి మువ్వ (మొవ్వ) ముద్దిచ్చి పొమ్మందనడమూ ఈ కోవలోవే. (మువ్వగోపాల పదాలు రాసిన క్షేత్రయ్య స్వస్థలం కృష్ణా జిల్లాలో మొవ్వ గ్రామం అంటారు పరిశోధకులు, ఆ మొవ్వని మువ్వ అనడమూ కద్దు). రెండో చరణానికి వచ్చేసరికి, నాయికా నాయకులు కూడా రెండో దశకి వచ్చేశారు: 

"చిట్టెమ్మ బుగ్గల్లో పిట్టమ్మ లాడేను నీ గోరువంకల్లో.. 

చీరంటు సిగ్గుల్లొ ఛీ పోలు రేగేను నా పూల సంతల్లో.. 

కొండమ్మ కోనమ్మ కోలాటమాడేను నీ రూపురే్ఖల్లో.. 

ఆడున్న యీడమ్మ ఈడొచ్చి కుట్టేను నీ వాలుచుపుల్లో.. 

పంచదార పందిళ్ళలో.. మంచు తేనె సందిళ్ళలో.. పాలు పంచుకోరా నా ప్రాయం.. 

వంగతోటెంతొ బాగుంది వయ్యారి వడ్డీలు చెల్లించి పో.. 

కొత్త కవ్వి౦త పుట్టించి గల్ల౦తు చేసేసి వేడిక్కిపో.. వేధించుకో.. వేటాడుకో.."

బుగ్గలు ఎరుపెక్కడం సహజమే కానీ, పక్షులు వాటిని పూలుగానో పళ్ళు గానో భ్రమించేంతగా ఎరుపెక్కాయని చెప్పడం ఆమె విరహ తీవ్రతకు చక్కని ప్రతీక. అతనిలో పురుషుడికి ఆమెలో ప్రకృతి (కొండా కోనా) కనిపించింది. ఆడున్న (అక్కడ ఉన్న) యీడమ్మ (వయసు) ఈడొచ్చి (ఇక్కడికొచ్చి) కొట్టేను అంటూనే, వాలుచూపుల్లో అని ముక్తాయించారు. పాలు-తేనే, పాలూ-నీళ్ళూ, పాలూ-పంచదారా.. ఇవన్నీ ఆలుమగలు ఎలా ఉండాలో చెప్పడానికి వాడే ఉపమలు. లావాదేవీల గురించి మాట్లాడేప్పుడు 'ఎక్కడైనా బావ కానీ, వంగతోట దగ్గర కాదు' అంటూ ఉంటారు. ఆ వాడుకని యుగళగీతంలోకి తేవడం వేటూరికే చెల్లు. 

బాలూ చిత్ర పోటీ పడి పాడిన ఈ పాటని సుమన్-మాలాశ్రీ లపై చిత్రీకరించారు. ఈ సినిమా విజయంలో పాటలది ప్రధాన పాత్ర. (నిజానికి ఇదే సినిమాలోని మరో యుగళ గీతం నాక్కొంచెం ఎక్కువ ఇష్టం. కానీ, బ్లాగ్ మిత్రులు పరుచూరి వంశీకృష్ణ మొదటగా నేనీ పాటని గురించే టపా రాసేలా చేశారు!)

పుచ్చా పువ్వుల విచ్చే తావుల వెచ్చా వెన్నెలలు ...

"ఓరా వాకిలి తీసీ తీయని  దోరా వయసుల్లో.. 

మాఘామాసపు మంచూ బెబ్బులి పొంచే వేళల్లో.. "

మన సినిమాల్లో శృంగార భరిత యుగళగీతం సాధారణంగా పాడుకునే జంట సమాగమానికి ముందు వస్తుంది. పాట చివర్లో పూలు, పొదలు లాంటి సింబాలిక్ షాట్స్ ఉంటాయి. సమాగమం తర్వాత వచ్చే యుగళగీతాలు అరుదు. గుణశేఖర్ దర్శకత్వంలో వచ్చిన 'మనోహరం' (2000) సినిమాలో "పుచ్చా పువ్వుల విచ్చే తావుల వెచ్చా వెన్నెలలు..." అనే పల్లవితో వచ్చే డ్యూయెట్ ఇందుకు మినహాయింపు. కొత్తగా పెళ్ళైన యువజంట గంటల్ని క్షణాలుగా గడిపేయడం సందర్భం. కవి వేటూరి. పాట ఇలా మొదలవుతుంది:  

"పుచ్చా పువ్వుల విచ్చే తావుల వెచ్చా వెన్నెలలు.. 

పచ్చా మీగడలిచ్చే తీయన తెచ్చే నీ కలలు.. 

వచ్చీనాయమ్మా..  విచ్చీనాయమ్మా.. 

వచ్చీనాయమ్మా..  కలువలు విచ్చీనాయమ్మా.. "

అంటూ అతడు ఆరంభించగానే,

"ముద్దా బంతులు మునిగోరింటలు మురిసే  సంజెల్లో.. 

పొద్దే ఎరగని ముద్దే తరగని రసనారింజల్లొ.. 

వచ్చీనాయమ్మా.. విచ్చీనాయమ్మా.. 

వచ్చీనాయమ్మా.. కలువలు విచ్చీనాయమ్మా.. "

అని ఆమె అందుకుంటుంది. 'వెన్నెల పుచ్చపువ్వులా ఉంది' అనడం వాడుక. అలాంటిది పుచ్చపువ్వులు విచ్చే చోట కాసే వెన్నెల (అది కూడా వెచ్చని వెన్నెల!),  దానితో పాటుగా ఆ అమ్మాయి కన్న కలలు - అవికూడా పచ్చ మీగడ (పాలని మరగ కాచగా వచ్చే మీగడ) తాలూకు తీయదనాన్ని తెచ్చేవి - కలలూ వెన్నెలా కలిసి రావడంతో కలువలు విచ్చుకున్నాయట!! అతనిలా చెప్పగానే ఆమె కలువలు విచ్చుకున్నాయని వెంటనే ఒప్పేసుకుంది (పెళ్ళైన కొత్త కదా). కాకపోతే ఆమె చెప్పే కారణాలు వేరు. ముద్దబంతులు, మునిగోరింట పూలు మురిసే (విరిసే కాదు) వేళ, పొద్దు తెలియనంతగా ముద్దుముచ్చట్లు సాగుతున్న వేళల్లో కలువలు విచ్చాయి అంటోంది.  (అసలే కొత్తజంట, ఆపై ముద్దబంతులు పూసే, చలి చంపేసే ధనుర్మాసం.. అర్ధంచేసుకోవాలి మరి). 

"గువ్వ జంటలకు కువకువ..  ఇటు కుర్ర గుండెలకు మెలకువ.. 

వీణ మీటె  సెలయేరూ ..  చలి వేణువూదె చిరుగాలీ.. 

కలువ కనులలోనా కలవరింతలాయే.. 

చలువ తనువులోనా జలదరింతలాయే.. "

అంటూ తొలి చరణం మొదలవుతుంది. గూటికి చేరిన గువ్వలు కువకువలాడడం ఎంత సహజమో, కుర్ర గుండెలకి నిద్ర పట్టకపోడమూ అంతే సహజం. సెలయేరు పాడే వీణపాటతో పాటుగా వేటూరి మార్కు 'చలి వేణువు' మళ్ళీ ప్రత్యక్షం ఇక్కడ. మామూలుగా జలదరింతని భయం లాంటి వ్యతిరేక భవనాలు చెప్పేందుకు వాడతారు కానీ ఈ సందర్భంలో కవి చేసిన  'చలువ తనువులో జలదరింత' ఆలోచించేకొద్దీ నచ్చేసే ప్రయోగం.  

"పిండీ వెన్నెల వండీ వార్చిన వెండీ  ఇసకల్లో.. 

తెల్లా మబ్బుల  వెల్లా వేసిన పిల్ల కాలువల్లో.. 

వచ్చీనాయమ్మా.. వచ్చీనాయమ్మా.. 

వచ్చీనాయమ్మా.. అలజడులొచ్చీనాయమ్మా.. "

పల్లవి చివర్లో కలువలు విచ్చాయి. తొలి చరణం చివరికి వచ్చేసరికి అలజడులొచ్చాయి. పాట మొదలైన సందర్భాన్ని ఇక్కడ గుర్తు చేసుకుంటే సల్లాపాలు మరోమారు సరసానికి దారితీస్తున్నాయనిపిస్తుంది. ఇక, రెండో చరణానికి వస్తే:  

"లేత పచ్చికల అణకువ..  నును లేత మచ్చికల తొణకవ.. 

నిండు అల్లికల నవనవ..  తలదిండు మల్లికల శివశివ.. 

పట్ట పగటి ఎండే పండు వెన్నెలాయే.. 

నిట్ట నిలువు తపనే నిలువనీయదాయే.. "

ఒకసారి చెప్పిన దగ్గరితనాన్నే మళ్ళీ వేరే మాటల్లో చెప్పడం మిగిలిన కవులకి కష్టం కావచ్చేమో కానీ వేటూరికి కాదు. "తలదిండు మల్లికల శివశివ" ప్రయోగం మాత్రం పూర్తిగా వేటూరి మార్కు!

"ఓరా వాకిలి తీసీ తీయని  దోరా వయసుల్లో.. 

మాఘామాసపు మంచూ బెబ్బులి పొంచే వేళల్లో.. 

వచ్చీనాయమ్మా.. గిచ్ఛీనాయమ్మా.. 

వచ్చీనాయమ్మా.. వలపులు గిచ్ఛీనాయమ్మా.. "

అలజడులొచ్చి వలపుల్ని గిచ్చాయి.. అక్కడికీ వాకిలి ఇంకా పూర్తిగా తీయనే లేదు. అయితేనేం, పొంచి ఉన్న మంచు బెబ్బులి బోల్డంత దోహదం చేసింది దోర వయసుల వలపులకి. సంగీతాన్ని పక్కన పెట్టేసి కేవలం సాహిత్యాన్ని చూస్తే,  మాంచి రస దృష్టి ఉన్న కవి 'సంక్రాతి-కొత్తజంట' అంశం మీద రాసిన వచన కవితలా ఉంటుంది. తన తొలియవ్వనపు రోజుల్లో కృష్ణ ఒడ్డున విహరిస్తూ రాసుకున్న గాలిపాటని సినిమా కోసం ఇచ్చానని, ఈ పాట మీద విశ్వనాథ సత్యనారాయణ 'ఋతుసంహారం' కావ్య ప్రభావం ఉందనీ రాసుకున్నారు వేటూరి తన 'కొమ్మకొమ్మకో సన్నాయి' లో. 

మణిశర్మ చక్కని ట్యూన్ చేసినా, పార్థసారధి, చిత్ర అంతబాగా పాడలేకపోయారేమో అనిపిస్తుంది నాకు పాట విన్న ప్రతిసారీ. బోల్డన్ని గ్రాఫిక్స్ తో జగపతి బాబు-లయ ల మీద చిత్రించారు గుణశేఖర్. గ్రాఫిక్స్ లేకపోతే చిత్రీకరణ ఇంకా బాగుండేదేమో అనిపిస్తుంది. కేవలం సాహిత్యం కోసం వినే పాటల్లో ఇదీ ఒకటి.

అసురసంధ్య వేళ ...

"నశ్వరమిది... నాటకమిది... 

నాలుగు ఘడియల వెలుగిది..." 

శృంగార రస ప్రధానమైన గీతంలో భక్తిని, వైరాగ్యాన్ని రంగరించడం అన్నది అనేక పరిమితుల మధ్య పనిచేసే సినీ గీత రచయితలకి పెద్ద సవాలే. ఇలాంటి సవాళ్లనెన్నింటినో అలవోకగా గెలిచిన చరిత్ర వేటూరిది. భగవదారాధనకి జీవితాన్ని అంకితం చేసిన ఓ సన్యాసి మీద, ఒక వేశ్య మనసు పడితే? అతన్ని తనవాడిని చేసుకోడానికి ఆమె పట్టువిడవకుండా ప్రయత్నాలు చేస్తే?

అందరికీ తెలిసిన 'విప్రనారాయణ' కథ ఇది. ఈ కథని తన సినిమా 'అమరజీవి' (1983) లో సందర్భానికి అనువుగా ఉపయోగించుకున్న దర్శకుడు జంధ్యాల, పాటని రాసే బాధ్యతని వేటూరికి అప్పగించారు. ఫలితమే, 'అసురసంధ్య వేళ ఉసురు తగలనీకు స్వామీ...' అనే సుప్రసిద్ధ గీతం. చిన్నపిల్లల నృత్యనాటకంగా మొదలై, నాయికా నాయకుల యుగళగీతంగా మారే ఈ పాటలో ఆసాంతమూ విప్రనారాయణుణ్ణీ, దేవదేవినీ కళ్ళకి కట్టారు వేటూరి. 

"శ్రీ రంగనాధ చరణారవింద చారణ చక్రవర్తి.. పుంభావ భక్తి.. 

ముక్తికై మూడు పుండ్రాలు నుదుట దాల్చిన

ముగ్ధ మోహన సుకుమార మూర్తీ.. 

తొండరడిప్పొడి... నీ అడుగుదమ్ముల పడి ధన్యఅయినది ..

నీ దీన దీన దేవదేవి.. నీ దాసాను దాసి..

నీ పూజలకు పువ్వుగా.. జపములకు మాలగా.. పులకించి పూమాలగా..

గళమునను.. కరమునను.. ఉరమునను..

ఇహమునకు.. పరమునకు నీదాననై.. ధన్యనై..

జీవన వదాన్యనై తరియించుదాన.. మన్నించవే..మన్నించవే..

అని విన్నవించు నీ ప్రియ సేవిక .. దేవదేవి.."

ఈ సాకీతో పాట ప్రారంభమవుతుంది. ఇదంతా నాయకుడి వర్ణనే. శ్రీ రంగనాధ స్వామి పదాలని సదా పూజించే సంచారి, భక్తికి పురుష రూపం, ముక్తి కోసం మూడు పుండ్రాలు నుదిటి మీద ధరించిన వాడు (శ్రీ వైష్ణవులు మొత్తం పన్నెండు పుండ్రాలు శరీరం మీద ధరిస్తారు - శైవులు విభూది ధరించినట్టు - వీటికి ద్వారశోర్ధ్వ పుండ్రాలు అని పేరు), ముగ్ద మోహన సుకుమారుడు, తొండరడిప్పొడి (శ్రీరంగ నాధుణ్ని సేవించిన ఆళ్వారుల్లో ఒక ఆళ్వార్ పేరు - భక్తుడి పాదరేణువు అని అర్ధం) అయినటువంటి అతడి పాదముద్రలు తాకి తాను ధన్య అయ్యానంటోంది దేవదేవి. 

నువ్వు చేసే పూజలకు పువ్వునవుతాను, జపాలకి మాలనవుతాను, పూమాలగా మారి నీ కంఠాన్ని, చేతుల్ని, వక్షాన్ని అలంకరించడమే కాక, ఇహపరాలు రెంటికీ నీ దానినై నా జీవితాన్ని తరింప చేసుకుంటాను, నా ప్రార్ధనని మన్నించి, నా ప్రేమని అంగీకరించు అంటూ తనని తాను అతనికి 'ప్రియసేవిక' గా అభివర్ణించుకుంది దేవదేవి. ఇక్కడితో సాకీ ముగిసి, పాట మొదలవుతుంది: 

"అసురసంధ్య వేళ ఉసురు తగలనీకు స్వామి..

ఆడ ఉసురు తగలనీకు స్వామీ...

ముసురుకున్న మమతలతో కొసరిన అపరాధమేమి ?

స్వామీ.. స్వామీ.." 

సూర్యాస్తమయం తర్వాతి సమయాన్ని అసురసంధ్య అంటారు. అసురసంధ్య వేళ చేయకూడని పనులతో పెద్ద జాబితానే ఉంది. అటువంటి పుణ్యకాలంలో ఆడపిల్లని బాధ పెట్టి ఆమె ఉసురు నీకు తగలనివ్వకు స్వామీ (ఇక్కడ స్వామి అంటే సన్యాసి అనీ, నా దైవమా అనీ అర్ధాలు తీసుకోవచ్చు). ప్రేమతో నీవైపు మొగ్గడంలో తప్పేముంది  అని ఆమె ప్రశ్న. 

"అసురసంధ్య వేళ ఉసురు తగలనీకు దేవీ.. 

స్వామి ఉసురు తగలనీకు దేవీ..

మరులుగొన్న హరిని వీడి మరలిన నర జన్మమేమి?దేవి ..దేవీ.." 

నా మనస్సు నీ వైపు మళ్లించుకుని ఆ స్వామి (శ్రీరంగనాధ స్వామి) ఉసురు నాకు, నీకూ కూడా తగలనివ్వకు, నా మనస్సంతా నిండి ఉన్న హరిని నేను విడిచిపెడితే ఇక ఈ జన్మకి అర్ధం ఏముంది? అని అతని జవాబు లాంటి ప్రశ్న. 

"హరిహర సుర జ్యేష్టాదులు.. కౌశిక శుక వ్యాసాదులు

నిగ తత్వములను దెలిపి.. నీమ నిష్టలకు అలసి.. 

పూనిన శృంగారయోగమిది కాదని .. నను కాదని..

జడదారీ.. ఆ..ఆ..ఆ..ఆ.. పడకు పెడదారి.." 

అతడు హరి ప్రస్తావన తెచ్చేసరికి, ఆమె తనని తాను సమర్ధించుకోవాల్సిన సందర్భంలో   పడింది. అందుకు తాను కూడా అదే దారిలో వెళ్ళింది. దేవతలు, మునులు కూడా శృంగారాన్ని నిషేధించలేదని గుర్తు చేస్తూనే, ఓ సన్యాసీ నాదారిని విడిచి పెడదారిలో వెళ్లొద్దు అని సలహా ఇచ్చింది. ఇప్పుడు అతడు సమాధానం చెప్పాలి. చెప్పాడు, రెండో చరణంలో: 

"నశ్వరమిది.. నాటకమిది... నాలుగు ఘడియల వెలుగిది..

కడలిని కలిసే వరకే... కావేరికి రూపు ఉన్నదీ.. 

రంగని కీర్తన చేసే రాగమాలికను కానీ..

రంగని భక్తుల ముంగిట రంగ వల్లికను కానీ..

దేవి..దేవీ..దేవదేవీ..." 

ఈ శరీరం  శాశ్వితం కాదు, కేవలం నాలుగు ఘడియల ఈ జీవితం ఓ పెద్ద నాటకం. ఆ కావేరీ నది కూడా (శ్రీరంగం ఉన్నది కావేరి ఒడ్డునే) సముద్రంలో కలవగానే తన రూపం కోల్పోతుంది. నన్ను ఆ రంగని కీర్తించుకొనీ, ఆ స్వామి భక్తుల వాకిట ముగ్గుగా నా జీవితాన్ని అలంకరించుకోనీ దేవదేవీ అన్నాడు (ఆళ్వారులు రంగనాధుడి కన్నా, స్వామి భక్తులకే ఎక్కువ విలువిచ్చారు. 'తొండరడిప్పొడి' కి అర్ధమే ఇందుకు ఉదాహరణ). ఇక్కడి నుంచి వాదం పెరిగింది, ఇద్దరూ చెరో మాటా అనుకున్నారు, మూడో చరణంలో: 

"అలిగేనట శ్రీరంగము.." 

ఇది ఆమె మాట. అతడు ఆమెని కాదంటే శ్రీరంగం ఎందుకు అలుగుతుంది? ఎందుకంటే శ్రీరంగ స్వామి యోగి కాదు, భోగి. 

"తొలగేనట వైకుంఠము.." 

ఇది అతడి వాదన. వైకుంఠం చేరాలంటే నిష్టగా, దీక్షగా బ్రహ్మచర్యం ఆచరించాలని అతడి నమ్మకం మరి. 

"యాతనకేనా దేహము?"

శరీరానికి కావాల్సినవి ఇవ్వకుండా బాధపెట్టడాన్ని ప్రశ్నిస్తోందామె.

"ఈ దేహము సందేహము" 

ఈ శరీరమే పెద్ద సందేహం అంటున్నాడతను. ఉంటుందో ఉండదో తెలియని శరీరాన్ని బాధ పెట్టడం పెద్ద విషయం కాదతనికి. 

"ఈ క్షణమే సమ్మోహము... వీక్షణమే మరు దాహము"

అంటూ అతని చెంత చేరిందామె. ("It is women that seduce all mankind" అని గిరీశం వాపోలేదూ?) 

"రంగా... రంగా... రంగరంగ శ్రీరంగ.. 

ఎటులోపను? ఎటులాపను?" 

అతను ఓడిపోతున్నాడు. చివరి ప్రయత్నంగా ఆ రంగడికే మొరపెట్టుకున్నాడు. 

"ఒకసారి.. అ.. అ.. అనుభవించు ఒడిచేరి.."

అంతిమ విజయం ఆమెదే. బహుశా, ఆ రంగడి సంకల్పం కూడా అదేనేమో మరి. ఆ విప్రనారాయణుడి లాగే 'అమరజీవి' కథానాయకుడు ఆనంద్ (అక్కినేని) కూడా స్త్రీలని దూరంపెట్టే వ్యక్తి. అతన్ని ప్రేమించిన లలిత (జయప్రద)  కూడా ఆ దేవదేవి లాగే తన ప్రేమని గెలుచుకోడానికి విడవకుండా ప్రయత్నాల్ని కొనసాగిస్తూ ఉంటుంది. జంధ్యాల సృష్టించిన సందర్భానికి వేటూరి రాసిన పాట అతికినట్టు సరిపోయిందనడంలో అతిశయోక్తి లేదు. 

చక్రవర్తి సంగీత సారధ్యంలో బాలు, సుశీల కలిసి పాడిన ఈ శృంగార యుగళంలో ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోవాల్సింది సుశీలని గురించి. ఎక్కువ సందర్భాల్లో రొమాంటిక్ డ్యూయెట్ అనగానే జ్వరం గొంతుతో పాడేసే సుశీల, ఈ పాటలో (మరీ ముఖ్యంగా చివరి చరణంలో) రొమాన్స్ ని పలికించిన తీరు ప్రత్యేకం. 'అసురసంధ్య వేళ..' అని పాడుతూ నాయికానాయకులు  మిట్టమధ్యాహ్నం పూట నది ఒడ్డున నడవడం ఏమిటో దర్శకుడికే తెలియాలి. క్లోజప్పుల్లో నాగేశ్వరరావు వయసు మరీ తెలిసి పోవడం వల్ల జయప్రద అందం మరింతగా ఇనుమడించింది ఈ పాటలో.

వయ్యారి గోదారమ్మ ...

"పున్నాగ కోవెల్లోన.. పూజారి దోసిళ్ళన్ని.. 

యవ్వనాలకు కానుక..."

వినడానికి మాత్రమే బాగుండే పాటల జాబితాలో చేర్చుకున్న పాట 'ప్రేమించు పెళ్లాడు' సినిమా కోసం వేటూరి రాసిన 'వయ్యారి గోదారమ్మ.. ' సాహిత్యంతో పాటుగా, ఇళయరాజా చేసిన స్వరం, బాలు-జానకిల గళం ఈ పాటని చిరంజీవిని చేసేశాయి. ఒక నర్సుతో ప్రేమలో పడ్డ ఓ కుర్రాడు, ఆమెతో పాడుకునే డ్యూయెట్ ఇది. అతిమామూలు సందర్భానికి కవితాత్మకంగా సాహిత్యం సమకూర్చారు వేటూరి. 

"వయ్యారి గోదారమ్మ ఒళ్ళంత ఎందుకమ్మ కలవరం... 

కడలి ఒడిలో కలసిపోతే కల-వరం..." 

ప్రేమలో పడ్డ కుర్రాడికి నిద్దట్లో వచ్చే కలలో తన ప్రేయసి చేరువైతే ఆ 'కల' 'వరమే' కదా. 

"ఇన్ని కలలిక ఎందుకో...  కన్నె కలయిక కోరుకో... 

కలవరింతే కౌగిలింతై..."

కలలెందుకు, కలయిక కోరుకో అంటోందా అమ్మాయి. 'కలవరం,' 'కల-వరం,' 'కలలిక,' 'కలయిక' ..పదాలతో ఆడుకోడం వేటూరికి కొత్తేమీ కాదు కదా. 

"నిజము నా స్వప్నం... నీవు నా సత్యం ఔనో...  కానో...  

ఊహ నీవే... ఉసురుకారాదా.. 

మోహమల్లె... ముసురుకోరాదా..."

నా కల నిజం, నువ్వు నా నిజం అని అతనంటే, ఔనో/కానో అంటోందామె. నా ఊహల్లో ఉన్న నువ్వు ఊపిరివి కావొచ్చు కదా, మోహం లాగ నన్ను ముసురుకోవచ్చు కదా అని అడుగుతున్నాడతను. 

"నవ్వేటి నక్షత్రాలు... మువ్వల్ని ముద్దాడంగ... 

మువ్వగోపాలుని రాధికా... 

ఆకాశవీణ గీతాలలోన...  ఆలాపనై నే కరిగిపోనా..."

...అంటూ ముక్తాయించి చరణాన్ని ముగించాడతను.  ఈ ముక్తాయింపు పూర్తిగా భావ కవిత్వమే అనిపిస్తుంది నాకు. పల్లవిలో లాగే ఇక్కడా 'మువ్వల్ని ముద్దాడంగ,'  'మువ్వగోపాలుని రాధికా' అంటూ శబ్దపరంగా దగ్గరగానూ, అర్ధంలో దూరంగానూ ఉండే పదాలు వాడారు వేటూరి.

"తాకితే తాపం... కమలం... భ్రమరం... 

సోకితే మైకం... అధరం... మధురం... 

ఆటవెలది... ఆడుతూరావే...  

తేటగీతి... తేలిపోనీవే... "

కమలాన్ని భ్రమరం తాకడాన్ని గురించి, అధరం తాలూకు మధుర మైకాన్ని గురించి ప్రేమికులు కబుర్లాడుకోడం మామూలే. ఆమెని ఆటవెలది (నర్తకి) లా ఆడుతూ రమ్మంటున్నాడు. ఆ రావడంలో తేటగీతిని తేలిపోనివ్వమంటున్నాడా? (ఛందోరీతులైన ఆటవెలది, తేటగీతుల్ని ప్రేమగీతంలో ప్రవేశ పెట్టడం ముచ్చటైన విషయం). 

"పున్నాగ కోవెల్లోన... పూజారి దోసిళ్ళన్ని... 
యవ్వనాలకు కానుక... 

చుంబించుకున్న... బింభాధరాల... 

సూర్యోదయాలే పండేటి వేళ..."

మళ్ళీ గాఢమైన భావకవిత్వం! అతగాడు పున్నాగపూల కోవెల్లో పూజారట.. సదా అతడి దోసిళ్ళు నిండేది పున్నాగపూలతోనే. వాటిని యౌవనాలకి కానుక చేస్తున్నాడు. ఇక, అధరబింబాలు బింబాధరాలయ్యాయి. వాటి చుంబనాల్లో సూర్యోదయాలు పండుతాయట! (చిత్రీకరణలో నాయికకి అవసరానికి మించి లిప్ స్టిక్ వాడింది ఇందుకేనేమో మరి). 

మామూలుగా పాటలు తీయడంలో ప్రత్యేక ముద్ర చూపించే దర్శకుడు వంశీ, ఈ చిత్రీకరణ విషయంలో మాత్రం సాహిత్యానికి, సంగీతానికి, గానానికి ఏమాత్రమూ న్యాయం చేయలేక పోయాడు. ఇంటర్లూడ్స్ లో వచ్చే క్లోజప్ షాట్స్ మినహా, పాటంతా నాయికా నాయకులు గోదారొడ్డున పరిగెడుతూనే ఉంటారు, ఏదో పరుగు పందానికి ప్రాక్టీస్ లాగా. విన్న ప్రతిసారీ 'బాగా తీస్తే బాగుండేది కదా' అనిపిస్తూ ఉంటుంది.